Is controle over angst en paniek zonder medicijnen mogelijk?

Psyche 17 november 2017 8 Reacties
Is controle over angst en paniek zonder medicijnen mogelijk?

Sommige mensen zouden het liefst zonder medicijnen door het leven gaan. Ze zien vooral de negatieve kant van medicijnen in, zoals eventuele bijwerkingen en medicijnafhankelijkheid. Toch kan een geneesmiddel iemands lichamelijke of psychische klachten enorm verlichten of doen verdwijnen. Ook al is het voor tijdelijk tot een andere behandeling aanslaat (in het acute moment). Dit geldt in veel gevallen ook voor mensen met angst- en paniekklachten.

In dit artikel vind je meer informatie over angst, een uitleg over het behandelproces dat doorgaans wordt gevolgd en hoe je zelf angst en paniek onder controle kunt houden.

Effecten van angst

Bijna iedereen ervaart van tijd tot tijd gevoelens van angst of paniek. Soms heb je zelfs een angststoornis. Je maakt je zorgen over zekerheden die weg kunnen vallen, je familie, je baan en je gezondheid. Dergelijke angstgevoelens zijn vaak terecht en zorgen ervoor dat jij en je naasten veilig en gezond blijven.

Angst heeft in die zin een functie. Het beschermt ons bijvoorbeeld doordat we ons terugtrekken of ons gedrag aanpassen bij gevaarlijke situaties. In die zin is angst, net als blijdschap en boosheid, een basisemotie met een functie. Wanneer angst zonder enige aanleiding de kop opsteekt of aanhoudt – zelfs wanneer er geen sprake meer is van een ‘dreiging’ – dan kunnen verkeerd gedrag, gedachtepatronen en lichamelijke symptomen zich ontwikkelen.

Negatieve spiraal

Het gevolg van angst is dat je vaak in een negatieve spiraal terechtkomt. Je durft de deur niet meer uit te gaan en je vermijdt sociaal contact. Sommige dingen waar we echter bang voor zijn, geven achteraf juist een plezier gevoel en kracht. Zoals de angst die je voelt voor het houden van een presentatie, en achteraf de trots die je voelt doordat je het toch hebt gedaan. Wanneer activiteiten je meer voordeel dan nadeel geven, zul je deze blijven doen en neemt na de verloop van tijd de angst af.

Word je zó bang door angst dat je niets meer doet? Dan stop je ook met bepaalde dingen die je normaal kracht geven. Uiteindelijk zorgt dit voor meer stress, en de stress veroorzaakt symptomen, gedachten of gedrag die angstklachten in stand houden of versterken. Je komt in de negatieve spiraal terecht.

Soms kun je angst vóór de angst krijgen, dit noemen we anticipatieangst. Ook is een belangrijk onderdeel in de cirkel van een angststoornis vermijding. Meestal nemen onterechte angst en de symptomen die hierbij horen vanzelf af, als je het even verdraagt. Dit noemen we ook wel gewenning.

Mentale en lichamelijke gevolgen

Op mentaal vlak kan angst leiden tot energieverlies, afsluiting van de omgeving, verwardheid, onvermogen om helder te denken en slaapproblemen. Lichamelijke symptomen zijn een verhoogde hartslag, trillen, een zwak gevoel, netelroos en problemen met de ademhaling.

Behandelingen bij angst- en paniekklachten

Aangezien angst functioneel kan zijn, wordt het pas behandeld als iemand er zoveel last van heeft, dat er wordt gesproken van een stoornis. Of er sprake is van klachten of een stoornis wordt meestal door de huisarts, een psycholoog, psychiater, of andere zorgverlener vastgesteld. Als deze is vastgesteld kan worden gekozen voor een behandeling.

Eerste stap

De eerste ‘behandelstap’ bij angst- en paniekklachten begint vaak met voorlichting van de huisarts. Ook kan de hulp van een psycholoog of psychiater nodig zijn. Cognitieve gedragstherapie (meest toegepaste vorm van psychotherapie) komt vaak aan bod tijdens deze gesprekken. Dit gaat eventueel gepaard met een antidepressivum. Alleen een psychiater kan een antidepressivum of angstremmend middel voorschrijven. Naar welke behandeling(en) de voorkeur uitgaat, verschilt per geval. Hieronder vind je een uitleg per behandeling.

Gesprekken met huisarts, psycholoog of psychiater

Bij de behandeling van angst- en paniekklachten bij de huisarts staat het zelfsturend vermogen centraal. De huisarts zal je motiveren en steunen om zelf actief aan de slag te gaan met jouw klachten.

Soms is het nodig een andere behandelaar in te schakelen. Denk hierbij aan een psycholoog of psychiater. Zij helpen de oorzaak van je probleem op te sporen en te behandelen. Een psycholoog mag geen medicijnen voorschrijven, een psychiater mag dat wel.

Cognitieve gedragstherapie: kader negatieve gedachten

Er is één kenmerk dat bijna alle patiënten met een angststoornis gemeen hebben: ze hebben negatieve gedachten en zijn geneigd uit te gaan van de ergst mogelijke uitkomst. Een voorbeeld: het horen dat iemand in hun omgeving gediagnosticeerd is met kanker, rakelt bij henzelf de angst op om kanker te krijgen.

Cognitieve gedragstherapie helpt je deze catastrofale gedachten te kaderen. De therapie richt zich op de manier waarop we situaties interpreteren en erover nadenken. In een stressvolle situatie leer je aan jezelf te vragen ‘Wat is er nu aan de hand dat me zo overstuur maakt?’, ‘Is er een reëel gevaar of reden voor zorgen?’. Soms helpt het om afstand van de situatie te nemen. Dit kun je doen door jezelf af te vragen wat je een ander op zo’n moment zou adviseren.

Bij cognitieve gedragstherapie behandel je dus met name de ‘cognities’ (een ander woord voor gedachten) over bepaalde situaties. Waarbij je door middel van gedragsexperimenten uiteindelijk toetst welke gedachten het meest functioneel en helpend zijn.

Antidepressiva

De meest gebruikte medicijnen bij angst en paniek zijn antidepressiva. Antidepressiva zorgen voor een balans tussen bepaalde stofjes in je hersenen die verantwoordelijk zijn voor gevoelens en stemmingen. Hoewel er steeds meer nieuwe inzichten komen over hoe en waarom antidepressiva werken, is het exacte werkingsmechanisme nog niet bekend. Het zou invloed hebben op de structuur en opbouw van de hersenen en op de receptoren waar de stofjes werken.

Het is bekend dat antidepressiva niet tijdelijk werken, maar soms na afbouw een langdurig positief effect hebben.

Placebo-effect

Een gedeelte van de werking van antidepressiva is, net als bij lichamelijke medicatie, gebaseerd op het placebo-effect. Het is moeilijk om hier exacte uitspraken over te doen en de wetenschap komt hierin steeds tot nieuwe inzichten. De stand van zaken momenteel is echter dat er zowel voor medicatie als voor gedragstherapie kan worden gekozen. Dit wordt beoordeeld door een professional in overleg met de patiënt op basis van zijn voorkeur en wensen.

Combinatie antidepressiva en therapie

Voor veel mensen met angst- of paniekklachten zijn medicijnen een belangrijk onderdeel van de behandeling. Ze krijgen dit meestal in combinatie met therapie. Met het antidepressivum worden klachten bestreden. Het haalt dus niet de oorzaak weg. Wel geeft het soms energie, kracht en/of ruimte waardoor je de kans hebt om negatieve gedachten of gedrag zelf aan te passen. Hiervoor is tijd nodig. Hierom is het belangrijk het geneesmiddel lang genoeg te gebruiken; voor een goed resultaat dien je een antidepressivum minimaal zes maanden te gebruiken.

Andere medicijnen die de behandelaar kan voorschrijven bij angst en paniek, zijn:

  • Benzodiazepinen (in het acute gedeelte werken deze het snelst en effectiefst. Er kleven bij langdurig gebruik nadelen aan, zoals verslaving en afname van werking)
  • Bètablokkers (bij faalangst)

Kan ik aangeven dat ik geen medicatie wil?

Een antwoord op deze vraag is helaas niet makkelijk te geven. Het verschilt nu eenmaal per persoon of medicatie nodig is.  Volgens de richtlijn kan ook worden volstaan met cognitieve gedragstherapie.
Het is belangrijk dat je samen met je hulpverlener de voor- en nadelen afweegt. Houd hierbij rekening met je eigen wens, de inschatting van de hulpverlener en de meest recente richtlijnen. Het is bijvoorbeeld afhankelijk van het type angststoornis welke behandeling het beste is.

Voor een deel van de mensen met een angst- en paniekstoornis is het de enige oplossing, omdat therapie alleen niet genoeg is om van de klachten af te komen. Soms is medicatie gewoon praktischer. In andere gevallen sluit het beter aan bij de verwachtingen van de patiënt.

Uiteraard is alles bespreekbaar. Ervaar je vervelende bijwerkingen van de huidige medicatie? Of is er iets anders aan de hand: je hebt twijfels of hebt er simpelweg geen fijn gevoel bij? Laat dit dan weten aan je behandelend arts. Hij of zij kan jou uitleggen waarom voor een bepaalde behandeling wordt gekozen en of er alternatieven zijn.

Lees meer over andere therapieën bij angst en paniek op de website van de Angst, Dwang en Fobie Stichting.

Hoe krijg ik zelf mijn angst of paniek onder controle?

Je kunt zelf veel doen in je dagelijkse leven om angst en paniek een volgende keer te voorkomen of onder controle te houden. Enkele voorbeelden:

Begin met schrijven

Houd een dagboek bij. Hierin kun je bijhouden wat er gebeurt tijdens een angst- of paniekmoment. Omschrijf hoe je je op dat moment voelt, waar je precies bang voor bent, waar je aan denkt, en hoe je erop reageert.

Vermijd alcohol, nicotine en andere middelen

Het is voor sommige mensen verleidelijk om alcohol, nicotine of andere middelen te gebruiken die een rustgevende werking hebben. Op de korte termijn voel je je rustiger, maar op den duur kleven er belangrijke nadelen aan. Denk bijvoorbeeld aan de verslavende werking, sufheid, slaapproblemen en het zich minder fit voelen.

Overmatig gebruik van alcohol werkt zelfs angst in de hand. Bovendien los je het probleem van de angst er niet mee op. Sterker nog, je loopt het risico dat je er straks een probleem bij hebt. Je kunt dit dus beter vermijden of in beperkte mate nemen. Ook misbruik van geneesmiddelen kan angst- of paniekklachten oproepen of verergeren.

Pas ontspanningstechnieken toe

Als angst je dag beheerst, is het moeilijk om uit deze negatieve gedachtegang te stappen. Ontspanning komt dan niet vanzelfsprekend in de vorm van een boek, een film, een wandeling of een warm bad. Daar heb je wellicht iets meer voor nodig.

Er zijn specifieke technieken beschikbaar om ontspanning in je lichaam te bevorderen. Deze werken in op het sympathische zenuwstelsel, om zo de bloeddruk, hartslag en spierspanning te verlagen. Om deze technieken te beheersen, heb je misschien begeleiding van een professional nodig. Veel beoefende ontspanningsmethodes zijn:

  • Progressieve spierontspanning
    Deze ontspanningstechniek werkt volgens het principe dat je je spieren beurtelings achtereenvolgens sterk aanspant, waarna je ze loslaat en van de ontspanning geniet. De methode is gebaseerd op het verschijnsel dat ontspanning van de spieren een gevoel van “zwaarte” veroorzaakt. Je begint meestal met de spieren in je voeten om zo omhoog te werken tot aan de gezichtsspieren.
  • Autogene Training
    Bij deze ontspanningstechniek krijg je met behulp van gedachteoefeningen invloed op de diepere ontspanningsprocessen in je lichaam en in jezelf. Door beeldvorming en een diepe langzame ademhaling worden bepaalde lichaamsdelen steeds warmer of zwaarder. Het maakt ook gebruik van positieve berichten tijdens het ontspanningsproces, zoals ‘Mijn hartslag is rustig en stabiel’ of ‘Ik voel me uiterst kalm’.
  • Meditatie
    Dit is een eeuwenoude techniek voor het stimuleren van ontspanning. Het woord meditatie komt van het Latijnse woord meditari, wat concentreren betekent. Bij meditatie richt je je meestal op iets specifieks, zoals een woord, geluid of je eigen ademhaling. De meeste grote godsdiensten hebben een vorm van meditatie in hun rituelen opgenomen.
  • Geleide fantasie
    Bij geleide fantasie wordt verbeelding gebruikt om ontspannende beelden te creëren. Het beeld is meestal aangenaam en relaxed, zoals op het strand liggen. Ook zintuigen worden meegenomen in het opgewekte beeld, zoals het geluid van de branding, de geur van zoute lucht en de wind die door je haren waait. Op het moment dat je overvallen wordt door angst in een bepaalde situatie, kun je met behulp van deze techniek in staat zijn om je terug te trekken naar jouw bijzondere plek.

Ga bewegen

Beweging is één van de beste zelfhulpmethodes tegen angst. Bijna elke denkbare vorm van beweging volstaat, van aerobics tot gewichten heffen. Beweging stimuleert de productie van prettig stemmende endorfinen die in de hersenen vrijkomen. Bovendien heeft beweging een positief effect op het zelfvertrouwen aangetoond en verlaagt het symptomen geassocieerd met angst en depressie.

Sommige bewegingsvormen zoals yoga of tai-chi leveren voordelen op zowel meditatief als sportief vlak. Een wandeling kan zelfs dienen als middel om uit een vicieuze cirkel van negatieve gedachten te breken. Hoog tijd dus om je bewegingsregime op te schroeven.

Zorg voor regelmaat en voldoende slaap

Met meer regelmaat in je leven kun je beter omgaan met angst en voel je je in het algemeen beter. Je kunt dit toepassen door op hetzelfde tijdstip naar bed te gaan en op te staan, door de grote maaltijden op vaste tijden te eten en – voor zover dat mogelijk is – te blijven werken op dezelfde dagen en tijden.

Regelmaat brengt rust, en dat zorgt op zijn beurt ervoor dat je lekkerder kan slapen. Het steekt elkaar aan, waardoor je in een positieve spiraal komt.

Deel je zorgen

Met een goede vriend, familielid of vertrouwenspersoon over je zorgen praten, kan je een ander perspectief op de zaken geven. Problemen die eerst enorm en onoverkomelijk leken, worden met hulp van het inzicht van anderen weer naar de juiste proporties gebracht. Het kan ook helpen om naar groepstherapie te gaan. Dit helpt je niet alleen met je angst om te gaan, maar doet je ook inzien dat je niet de enige bent die kampt met angst en paniek.

Auteur: Jacqueline van Kuler, in samenwerking met psychiater i.o. Pim Schipper
Bronnen: NHG richtlijn Angst, Solvo.nl   – Wat doet een psycholoog?, GGZNieuws.nl, Fonds Psychische Gezondheid – Antidepressiva

8 Reacties

  • p schreef:

    Dit zijn wel handige tips maar je moet de wortel van het probleem aan pakken. dit zijn slechts externe aanreikingspunten van hulp.

  • psycholoogjanschrans schreef:

    ik vind elk van deze tips en inderdaad in deze volgorde heel interessant

  • Martje schreef:

    Hoe komt het dat er over andere, alternatieve, middelen zoal EFT. Niet gesproken? Werkt zeer snel, blijvend en lost het probleem in een mum van tijd op…..
    U4fi

  • aletta schreef:

    Ja, ook ik mis EFT in het rijtje! Makkelijk zelf toe te passen en verbazingwekkende resultaten.

  • Robert schreef:

    Heeft iemand wellicht een suggestie? De psycholoog wordt maar 5 keer vergoed. Dat wil zeggen: er sessie van 45 min. betaal ik zelf € 20,00 en de overige € 65,00 gaat van mijn eigen risico af. Mijn vrouw is net haar baan kwijt en ik kan niet werken ivm die vervelende paniek stoornis. Ik wil niet weer Paroxetine. Ik wil wel graag mijn sterke ik terug.

  • stressvrij schreef:

    Hi, na zo’n beetje alle zelfhulpboekjes bestudeerd en toegepast te hebben, ben ik uiteindelijk uitgekomen bij MINDFULNESS. Google erop (mindfulness mp3)en je kunt de 2 belangrijkste geleide meditaties downloaden, waarbij je rustig kunt gaan liggen en alleen maar hoeft te genieten. Doe het dagelijks en je zult merken hoe het lichaam gebruik gaat maken van het zelfherstellend vermogen. De wonderen zijn de wereld echt nog niet uit!

  • Riet schreef:

    Wat in hemelsnaam is EFT?

  • mar schreef:

    Ja wat is EFT?

Reageer

Gebruik onderstaand formulier om te reageren op dit artikel of andere reactie. Velden met een zijn verplicht

Controle vraag *