Verlegenheid bij jongeren

Wat is verlegenheid bij jongeren?

Mensen die last hebben van verlegenheid zijn gespannen op momenten dat ze opvallen, of in situaties waarin ze iets moeten presteren. Verlegenheid kan zich voordoen als je tegenover één persoon staat, bijvoorbeeld als je kennis maakt met iemand. Ook kan het zich voordoen als je je tussen een groep mensen bevindt.

Over het algemeen kun je spreken van verlegenheid als je spanning voelt in de omgang met anderen, in sociale situaties. Als je erg veel spanning of zelfs paniek voelt bij het presteren, zoals tijdens een proefwerk of bij het maken van een examen, dan praat je niet over verlegenheid maar over faalangst.

Een beetje gespannen zijn is meestal goed voor de prestatie, maar angst of paniek is belemmerend.

Symptomen verlegenheid bij jongeren

Gevoelens en gedrag Verlegenheid voel je, maar is vooral ook op te maken uit de manier waarop je je gedraagt. Je gaat blozen, trillen of zweten; ook kun je gaan stotteren of op een andere manier in een gesprek vastlopen. Vaak praten verlegen mensen wat binnensmonds en hebben ze moeite met het aankijken van de ander.

Sommige jongeren proberen hun verlegenheid te verbergen door extra grappig of stoer te doen, of door zo min mogelijk proberen op te vallen. Dit zijn allemaal manieren om een afstand te scheppen tussen jezelf en de ander. Die afstand geeft je namelijk het veilige gevoel dat je beschermd bent tegen de kritische beoordeling van de ander.

Je voelt je vaak gespannen en minder waard dan de ander, soms voel je ook angst om af te gaan of om fouten te maken. Kortom: je hebt negatieve gevoelens die je als onprettig ervaart.

Gedachten Je kunt verlegenheid ook herkennen aan bepaalde gedachten die maar door je hoofd blijven spoken. Verlegen mensen kunnen zich van tevoren al heel druk maken over een afspraak of een bepaalde situatie die moeilijk voor hen zal zijn, omdat ze denken dat zij niets voorstellen. Daarom zijn de verwachtingen van tevoren al niet bijzonder hoog gestemd.

Verlegen mensen denken vaak dat hun gesprekken saai zijn, hun uiterlijk onder de maat is en dat hun gedrag onhandig overkomt. Als een ontmoeting dan inderdaad niet geweldig verloopt, zien verlegen mensen dit vaak als een bevestiging: 'zie je wel, het lukt mij toch nooit'.

Hoe ontstaat verlegenheid bij jongeren?

Hoe verlegenheid precies ontstaat, is niet helemaal duidelijk. Wel weet men dat verlegenheid door verschillende factoren wordt bepaald. De belangrijkste factoren die hierbij een rol spelen, zijn opvoeding, leeftijd en vooral ook het hebben van één of meerdere vervelende ervaringen.

Voorbeeldfiguren Mensen leren door een voorbeeld te nemen aan het gedrag van anderen. Als je vaak verlegen gedrag als voorbeeld hebt gehad, bijvoorbeeld omdat je vader, moeder of beste vriendin verlegen was, dan loop je een iets grotere kans om zelf ook verlegen te worden in de omgang met anderen.

Ervaringen Daarnaast lijken ervaringen uit het verleden een belangrijke rol te spelen. Lopen een aantal ontmoetingen met anderen niet helemaal lekker, dan word je onzeker en kun je denken dat dit jouw schuld is. Je denkt dan dat het in de toekomst ook zal gaan gebeuren. Dit zorgt ervoor dat je gaat geloven dat je in sociale situaties niet veel waard bent.

Als je eenmaal zo denkt, dan is de kans groot dat je met iedere volgende ontmoeting die daarop lijkt, steeds meer gespannen bent en negatief over jezelf denkt. Het kan zelfs zo zijn dat je de omgang met andere mensen uit de weg gaat. Dit kan weer tot gevolg hebben dat je geen ervaring meer opdoet en niet veel meer oefent in die sociale situaties. De kans dat je ooit nog eens zult merken dat je het wel kunt, wordt dan ook steeds kleiner. Zo ontstaat een cirkel waarin verlegenheid kan groeien. Je gaat sociale situaties uit de weg en als het echt niet te vermijden is, voel je je ontzettend onhandig.

Leeftijd Ook leeftijd heeft invloed op verlegenheid: in de puberteit (zo tussen 12 en 18-jarige leeftijd) kan verlegenheid ineens ontstaan. Men denkt dat dit komt doordat jongeren in deze fase van hun leven graag bij een groep leeftijdsgenoten willen horen en veel meer op elkaar letten dan voorheen.

Er verandert veel in de puberteit, je lichaam, de relatie met je ouders en de manier waarop je moet presteren op school. Deze veranderingen brengen vaak schaamtegevoelens mee over je lichaam, je schoolprestaties of je uiterlijk.

Is het ernstig en wat kun je verwachten?

Verlegenheid komt bij heel veel mensen voor en hoeft geen probleem te zijn. Veel mensen kunnen er goed mee leven en ongeveer negentig procent van de verlegen mensen groeit er overheen.

Verlegenheid wordt een probleem wanneer je merkt dat je er bepaalde activiteiten die je eigenlijk wel wilt of moet doen, door uit de weg gaat. Je gaat bijvoorbeeld niet meer naar feestjes, je gaat in de pauze alleen zitten of verzint een smoes om niet bij een groepje te hoeven zitten. Je probeert op school onder spreekbeurten of presentaties uit te komen. Als dat niet lukt, ben je dagen van tevoren van streek bij het vooruitzicht dat je zoiets moet gaan doen.

Met andere woorden: je angst om af te gaan of op te vallen in de aanwezigheid van andere mensen belemmert je dan in het dagelijks leven. Bij een heel klein percentage van de verlegen mensen wordt verlegenheid een 'sociale fobie'. In dat geval heb je met bijna alle sociale contacten een probleem en durf je niet meer onder de mensen te komen.

Wanneer hulp zoeken?

Als je merkt dat je verlegenheid je heel erg belemmert in je dagelijkse bezigheden (je vermijdt bepaalde activiteiten), of als je merkt dat je steeds minder met andere mensen te maken hebt omdat je ze ontloopt, dan is het verstandig om hulp te zoeken. Je kunt hiervoor terecht bij een mentor of vertrouwenspersoon op school of via de huisartsenpraktijk een verwijzing naar een psycholoog vragen.

Voor mensen die van hun verlegenheid af willen, zijn er trainingen waarin je leert hoe je contact kunt maken en met mensen met soortgelijke problemen kunt oefenen en ervaringen kunt uitwisselen. Dit zijn sociale vaardigheidstrainingen. Je leert daar wat verlegenheid is, je leert anders denken over jezelf, je leert je lichaam beter te ontspannen en je leert op welke momenten je verlegenheid kunt verwachten. Op die manier kun je leren om er anders mee om te gaan.

Wat kunt u er zelf aan doen?

Over het algemeen gaat men er vanuit dat verlegenheid op de één of ander manier is aangeleerd. Dat betekent dat het ook weer is af te leren. Het afleren bestaat uit het veranderen van ideeën die verlegen mensen hebben over zichzelf en over de ander.

De volgende twee gedachten kunnen bijvoorbeeld verlegenheid veroorzaken, maar deze kunnen ook veranderd worden.

  • ‘Iedereen moet mij leuk, hip en aardig vinden; het is verschrikkelijk als ik saai, oninteressant of kwetsbaar over kom’. Je kunt nagaan of die gedachte ook bij jouw leeft. Vraag je vervolgens af of de gedachte klopt (heb jij zelf bijvoorbeeld liever te maken met een gladde prater of met een verlegen persoon?) en vervang de negatieve en ondermijnende gedachte door een meer realistische en positieve die beter in je eigen leven past, zoals: 'het is onmogelijk om door iedereen aardig gevonden te worden en ik kan in het leven niet altijd succes hebben'.
  • ‘Ik stel niets voor’. Iedereen is uniek en dus precies evenveel waard. Niemand is meer waard dan een ander. Het veranderen van gedachten over jezelf en de ander gebeurt niet voor de spiegel. De kans dat verlegenheid vermindert is groter als je positieve gedachten ('ik hoef niet door iedereen aardig gevonden te worden en ik ben evenveel waard als de ander') gaat oefenen in echte ontmoetingen. Het maken van een plan kan je daarbij helpen. Je kunt beginnen met een niet al te moeilijke situatie, zoals familie of goede bekenden/vrienden om daarna ontmoetingen te proberen waar je wat meer tegenop ziet. Jongeren geven aan juist door het oefenen veel te leren en zich sterker te voelen.

Algemene adviezen en voorzorgsmaatregelen

Uit onderzoek blijkt dat bij een groot aantal mensen verlegenheid vanzelf overgaat: je leert ermee omgaan. Over het algemeen lijken contacten met andere mensen het meest ontspannen te verlopen als je eerlijk kunt zijn tegen elkaar. Probeer daarom eens bij een spannende gebeurtenis of ontmoeting gewoon tegen de ander te zeggen dat je het moeilijk vindt, of dat je verlegen bent. Dit neemt een groot deel van de spanning weg, omdat er waarschijnlijk niemand is die vindt dat je je voor je verlegenheid hoeft te schamen.

In samenwerking met

Drs. H.E. de Jonge (auteur) Dr. A.A. Vendrig (consulent) Drs. S. Roodenburg (consulent)

Bronnen

  • de Wit prof. Dr. J. en van der Veer drs. G., Psychologie van de adolescentie, 16e druk, Intro 1989.
  • Van der Molen HT, Verlegenheid, Handboek Kinderen en Adolescenten, 1999 A20 –1 – A20 – 15.

Meer informatie

  • Schweitzer, R, Nooit meer verlegen 100 tips, De Kern, 2001.
  • van Hest J, Ik ben verlegen, Kwintessens, 2000.
  • ikbenverlegen.nl

Pagina laatst aangepast op 28 juni 2019


Gerelateerd