Tekenencefalitis

Aandoening 5 april 2016

Wat is tekenencefalitis?

Een teek is een spinachtige parasiet die zich voedt met bloed van mensen en dieren. De teek bijt zich vast in het lichaam van een mens of dier en zuigt zich binnen ongeveer een etmaal vol bloed.

In bepaalde gebieden van Europa en Azië komen teken voor die besmet zijn met een virus en dit kunnen overdragen op mensen. Deze virussen kunnen bij de mens Früh-Sommer meningo-encefalitis (FSME) en Russian spring-summer encefalitis (RSSE) veroorzaken. Beide ziekten worden vaak aangeduid als tekenencefalitis. Meer over tekenbeet leest u in de informatiefolder ‘Tekenbeet’.

Symptomen tekenencefalitis

Eerste verschijnselen
De eerste verschijnselen ontstaan gemiddeld één tot twee weken na de beet. De beet wordt door de meeste mensen niet opgemerkt, zodat eventuele ziekteverschijnselen het eerste teken zijn. De eerste verschijnselen lijken op griep. De klachten nemen na een aantal dagen af en verdwijnen dan.

Latere verschijnselen
Bij een klein aantal mensen ontstaat binnen drie weken echter een tweede ziekteperiode. Deze begint vaak met:

  • koorts
  • gevolgd door hoofdpijn
  • nekstijfheid
  • soms braken
  • soms treden verlammingsverschijnselen op

De Europese variant (FSME) verloopt milder dan de Russische/Oosterse variant (RSSE).

Hoe ontstaat tekenencefalitis?

In zijn leven maakt een teek een aantal ontwikkelingsfasen door. Voor het overgaan van de ene fase in de volgende heeft de teek bloed nodig. Vanuit zijn verblijfplaats springt hij op een geschikte voorbijganger. Dit kunnen mensen en dieren zijn. Met zijn mondhoeken bijt hij zich vast in de huid en laat pas los wanneer hij voldoende bloed heeft gezogen.

Sommige teken zijn geïnfecteerd met een virus. Dit virus wordt vaak al direct bij de beet overgedragen. In Europa komen besmette teken (met het FSME virus) in veel vakantiegebieden voor, zoals Scandinavië, Duitsland, Frankrijk, Zwitserland, Oostenrijk en Tsjechië. In Rusland en in Azië komen teken voor die besmet zijn met het RSSE virus. In deze gebieden worden mensen tegen de ziekte gevaccineerd.  In Nederland zijn geen teken gevonden die besmet zijn met het FSME of RSSE virus.

Is het ernstig en wat kunt u verwachten?

De kans om de ziekte te krijgen wanneer u door een besmette teek wordt gebeten, is niet zo groot. Openbaart de ziekte zich toch, dan blijft deze vaak beperkt tot de griepachtige verschijnselen. In sommige gevallen treedt de tweede ziektefase op, die wordt gekenmerkt door stoornissen in het zenuwstelsel (neurologische symptomen).

Het FMSE virus verloopt meestal minder ernstig dan de RSSE variant. De meeste mensen genezen ook weer van deze tweede ziekteperiode; soms blijven restverschijnselen zichtbaar. Er bestaat geen behandeling tegen tekenencefalitis. In sommige landen wordt binnen twee tot vier dagen na een tekenbeet, een stof gegeven die het virus in het lichaam onschadelijk kan maken.

In landen waar de ziekte veel voorkomt, worden de mensen gevaccineerd. De vaccinatie bestaat uit drie injecties: het duurt ongeveer een jaar voordat deze serie geheel is afgerond en optimale werkzaamheid is bereikt. Het vaccin is werkzaam tegen beide varianten van het virus.

Vaccinatie kan ook zinvol zijn voor reizigers die voor hun werk langere tijd in bosgebieden verblijven (bosarbeiders, onderzoekers) waar besmette teken voorkomen.

Wanneer naar de huisarts?

Het is raadzaam om contact op te nemen met uw huisartsenpraktijk, als:

  • u de teek er zelf niet uit kunt of durft te halen
  • u op vakantie bent in het buitenland en niet weet of de teken in dat land mogelijk besmet zijn met het FSME of RSSE virus. U kunt bij de huisarts informeren of u zogenaamde immunoglobulines moet innemen die het virus in het lichaam onschadelijk maken
  • u binnen een aantal dagen koorts krijgt
  • u hoofdpijn heeft, uw nek stijf is en/of u moet braken
  • zich binnen een maand na de beet een rode kring vormt rond of in de buurt van de beet, die steeds groter wordt
  • u binnen een aantal weken tot maanden (soms jaren) na de beet last krijgt van:
    – problemen met het zicht, bijvoorbeeld dubbelzien
    – gewrichtsklachten
    – hartklachten
    – spieruitval
    – verlammingen
    – krachtsverlies
    – onverklaarbare pijn in de spieren of ledematen
  • u andere verschijnselen heeft waarover u zich zorgen maakt.

Deze klachten zouden kunnen wijzen op de ziekte van Lyme of tekenencefalitis. Het is zinvol om te vermelden dat u bent gebeten door een teek en waar en wanneer dat is gebeurd.

Wat kunt u er zelf aan doen?

Bent u gebeten door een teek, dan is het belangrijk dat u de teek zo spoedig mogelijk op de juiste manier verwijdert. Dit kunt u het beste doen met een tekenpincet of een pincet met een stompe bek.

Met de pincet pakt u de teek net boven de kop vast en trekt hem voorzichtig met een draaiende beweging de huid uit. Probeer de teek van tevoren niet te verdoven of te doden. De mondhoeken van de teek blijven soms achter in de huid. Dit kan geen kwaad en zweert er vanzelf weer uit.

Na het verwijderen van de teek, desinfecteert u de huid rondom de beet, de pincet en uw handen. Dit kunt u doen met behulp van een desinfecterende vloeistof, zoals alcohol of jodium.

Het is raadzaam de datum van de tekenbeet ergens op te schrijven, zodat u dit bij eventuele verschijnselen kunt opzoeken. De virussen worden vaak direct overgebracht.

Het snel verwijderen van de teek is dus geen garantie dat u de ziekte niet krijgt. Dit is wel het geval bij de ziekte van Lyme, die ook via teken kan worden overgebracht.

U kunt meer over de ziekte van Lyme lezen in de dokterdokter.nl folder ‘Ziekte van Lyme’.

Algemene adviezen en voorzorgsmaatregelen

Probeer tekenbeten zoveel mogelijk te vermijden. Dat kunt u doen door de typische verblijfplaatsen van teken te vermijden. Dit zijn bossen, duinen, heide, hoog gras, laag struikgewas. Betreedt u toch een gebied waar teken zouden kunnen zitten, bescherm u dan zo goed mogelijk. Dit kunt u op de volgende manieren doen:

1. Beschermende kleding dragen

  • broek met lange pijpen
  • shirt met lange mouwen
  • shirt in de broek stoppen
  • broekspijpen in de sokken stoppen
  • hoofddeksel dragen


2. Tekenwerend middel gebruiken

Bij de apotheek en de drogist kunt u middelen kopen, waarmee u zichzelf kunt insmeren en die bescherming bieden tegen teken.

3. Laten vaccineren
Wanneer u op vakantie gaat naar gebieden waar u kans loopt op tekenencefalitis, kunt u zich hiertegen laten vaccineren. Overleg eventueel met uw huisarts, travelclinic of de GGD in uw regio.

Tegen de ziekte van Lyme bestaat (nog) geen vaccin. Ondanks deze voorzorgsmaatregelen kan het voorkomen dat u wordt gebeten door een teek. Inspecteer uw lichaam daarom wanneer u in een gebied bent geweest waar teken aanwezig kunnen zijn. Kleedt u helemaal uit en bekijk uw gehele lichaam. U kunt natuurlijk ook een vertrouwd iemand vragen uw lichaam te inspecteren.

Wanneer u huisdieren of boerderijdieren heeft, is het belangrijk dat u ook de dieren regelmatig onderzoekt. Vindt u een teek bij een dier, dan kunt u hetzelfde doen als u bij uzelf zou doen. Eventueel kunt u hiervoor uw dierenarts informeren.

In samenwerking met

Drs. A.A.H.H. Liedtke – van Eijck (auteur)
Drs. W. van Donselaar (consulent)

Wetenschappelijke verantwoording