Sociale fobie

Aandoening 5 april 2016

Wat is een sociale fobie?

Een sociale fobie is een intense angst voor sociale situaties. Veel mensen voelen zich ongemakkelijk als zij een praatje met een vreemde aanknopen, of voelen zich verlegen als ze in een groep ineens in het middelpunt van de belangstelling staan.

Er zijn sociale situaties waarin vrijwel iedereen in meer of mindere mate angst ervaart, zoals bij het toespreken van een volle zaal mensen. Het ervaren van sociale angst onder bepaalde omstandigheden is dus heel gewoon. Bij een sociale fobie ervaart iemand echter angst in heel veel sociale situaties, ook in situaties waarin de meeste mensen zich redelijk ontspannen voelen.

Het is overigens niet zo dat mensen met een sociale fobie ‘bang’ zijn voor mensen, of niet tegen een menigte kunnen. Zij zijn meer bang om negatief te worden beoordeeld door andere mensen, in situaties waarin in sociaal opzicht wat van hen wordt verwacht.

Mensen met een sociale fobie zijn zich in sociale situaties vaak in sterke mate bewust van zichzelf. Hierbij letten zij sterk op zichzelf en beoordelen zichzelf door de ogen van anderen. Ze denken dat anderen hen afkeuren of als minder beschouwen. Mensen met een sociale fobie vullen als het ware de gedachten van anderen in.

Symptomen sociale fobie

Het belangrijkste kenmerk van een sociale fobie is de aanhoudende angst om in sociale situaties negatief beoordeeld te worden door andere mensen.

De angst kan betrekking hebben op verschillende gebieden, zoals gedrag (onhandig of ‘stom’ overkomen), lichamelijke reacties (blozen, trillen) en uiterlijk (‘ze zullen me wel lelijk vinden’) of zelfbeeld (‘ze zullen me wel niet aardig vinden’). Een sociale fobie uit zich niet bij iedereen precies hetzelfde.

Enkelvoudige sociale fobie
Sommige mensen met een sociale fobie vinden vooral één specifieke sociale situatie eng, we spreken dan van een ‘enkelvoudige sociale fobie’. Een bekend voorbeeld hiervan is de angst om in het openbaar te urineren. Ook al moeten zij nog zo nodig naar het toilet, urineren als anderen in de buurt zijn, lukt dan niet.

Gegeneraliseerde sociale fobie
Wanneer de sociale fobie zich voordoet in vele verschillende situaties, spreken we van een ‘gegeneraliseerde sociale fobie’.

Verschillen in sociaal functioneren
Verder bestaan er tussen mensen met een sociale fobie, verschillen in hun sociaal functioneren. Sommige mensen met een sociale fobie vinden het vooral eng om op te treden voor een groep, terwijl anderen het vooral eng vinden om contact te maken met anderen. Dit laatste verschijnsel komt soms voor bij stotteraars; als zij in een toneelstuk optreden voor een volle zaal en in hun ‘rol’ zitten, kunnen zij ineens vloeiend spreken. Na afloop van het toneelstuk, als zij op informele wijze een praatje aanknopen, begint het stotteren echter weer.

Hoe ontstaat een sociale fobie?

Over de precieze oorzaak van sociale fobie is niet zoveel bekend. Hieronder leest u over de mogelijke factoren die een rol spelen bij het ontstaan van deze fobie.

Negatieve sociale ervaring
Uit verhalen van mensen met een sociale fobie leidt men af dat een negatieve sociale ervaring soms het beginpunt vormt van de sociale fobie. Dit kan bijvoorbeeld zijn: een afwijzing, voor schut staan in een groep of een grote blunder maken. Omgekeerd is het echter zo, dat niet iedereen die een keer voor gek staat, een sociale fobie ontwikkelt.

Aanleg
Aanleg zou ook een rol kunnen spelen bij het ontstaan hiervan. Verlegen mensen zouden gemakkelijker een sociale fobie kunnen ontwikkelen dan niet-verlegen mensen.

Uit onderzoek is wel veel bekend over factoren die ervoor zorgen dat een sociale fobie die éénmaal ontstaan is, niet meer zo gemakkelijk verdwijnt en zichzelf in stand houdt. Deze factoren worden hieronder beschreven.

Sterk bewustzijn van zichzelf
Tegenwoordig gaat men er vanuit dat mensen met een sociale fobie zich zeer sterk bewust zijn van zichzelf en zodoende teveel letten op hun eigen lichaamssignalen.
In sociale situaties ontstaan dan vaak gedachten als ‘ze zullen mij vast stom vinden’ of ‘als de aandacht maar niet op mij wordt gericht, want dan ga ik blozen’.

Het gevolg hiervan is dat deze mensen zich ineens sterk bewust zijn van zichzelf. Hiervan raken ze gespannen en onzeker, waardoor zij inderdaad minder ‘handig’ of ‘spontaan’ zijn en mogelijk ook lichamelijke reacties vertonen, zoals trillen, beven of stotteren. Hiermee bevestigen zij de negatieve kijk op zichzelf wat betreft hun sociale optreden en is de cirkel rond.

Onderschatting van eigen sociaal functioneren
Ook blijkt uit onderzoek dat mensen met een sociale fobie hun sociale functioneren onderschatten en de ‘gevaren’ van hun sociale optreden overschatten. Zij overschatten bijvoorbeeld de reactie van anderen.

Een veel voorkomende angst is dat ‘iedereen’ ziet dat zij blozen, terwijl dit zelden het geval is. Ook blijkt uit onderzoek dat mensen met een sociale fobie hun sociale vaardigheden onderschatten: zij kunnen veel beter sociaal functioneren dan zij zelf denken.

Is het ernstig en wat kunt u verwachten?

Mensen met een sociale fobie hebben veel last van hun angst. De fobie heeft vaak grote gevolgen voor hun dagelijks leven. Het leven van mensen met een sociale fobie wordt ingewikkelder, omdat zij voortdurend in strijd leven met de spanning die hun sociaal functioneren oproept. Soms moeten zij uitvluchten bedenken om niet geconfronteerd te worden met de gevreesde sociale situatie.

Het toegeven aan de angst is echter ook geen oplossing; het voelt vaak als onbevredigend. Mensen met een sociale fobie zeggen vaak dat zij het liefst gewoon spontaan en gemakkelijk met anderen willen omgaan. Dit willen zij wel, maar durven het niet.

Sommige mensen weten aan de hand van een stimulerende partner of nieuwe ervaringen een sociale fobie te overwinnen. Meestal verdwijnt een sociale fobie echter niet vanzelf. Het blijkt dat door een sociale fobie veel mensen hun talenten en kansen onbenut laten. Deze mensen wijzen een promotie of een leuk avontuur af: niet omdat zij niet zouden willen of kunnen, maar omdat zij niet durven.

Depressie en spanningsklachten
Problemen die vaak gepaard gaan met een sociale fobie zijn depressie en lichamelijke spanningsklachten. Mensen met een sociale fobie kunnen in een sociaal isolement terechtkomen, met als gevolg het ontstaan van depressieve klachten.

Een depressie en een sociale fobie kunnen elkaar versterken. De sociale fobie versterkt gevoelens van minderwaardigheid, waardoor depressieve klachten ontstaan. Veel mensen trekken zich dan terug, als reactie op hun depressie.

Sommige mensen met een sociale fobie proberen hun spanning te verminderen door van tevoren of tijdens bepaalde sociale activiteiten, overmatig alcohol te gebruiken. Hierdoor kan een alcoholafhankelijkheid ontstaan.

Wanneer naar de huisarts?

Als u de kenmerken van een sociale fobie bij uzelf herkent en hier ook last van heeft, is het raadzaam om contact te zoeken met uw huisartsenpraktijk. Uw huisarts zal u waarschijnlijk doorverwijzen voor professionele psychologische hulp.

Medicijnen
In enkele gevallen worden medicijnen voorgeschreven om de angstklachten te verminderen. Op korte termijn kunnen deze helpen, maar op lange termijn is dit zelden een oplossing.

Een ander belangrijk nadeel van angstdempende medicijnen is dat gewenning en afhankelijkheid kunnen ontstaan. Het is beter om te werken aan de oorzaken van een sociale fobie, aan de neiging om uzelf te onderschatten in sociale situaties.

Cognitieve gedragstherapie
Uit onderzoek blijkt dat cognitieve gedragstherapie effectief is bij de aanpak van een sociale fobie. In tien tot vijftien sessies kan vaak al een behoorlijke vooruitgang worden geboekt. In een dergelijke behandeling wordt vaak gewerkt met oefeningen, die u helpen om uw angst te overwinnen.

De meeste psychologen en psychotherapeuten en instellingen voor geestelijke gezondheidszorg kunnen u hierbij helpen. Ook zijn sommige instellingen gespecialiseerd in de behandeling van angststoornissen, waaronder sociale fobie.

Het beste is om een therapeut te zoeken, waar u echt vertrouwen in heeft en zich prettig bij voelt. Juist mensen met een sociale fobie vinden het soms moeilijk om hun wensen en verwachtingen kenbaar te maken. Als dit echter niet gebeurt, loopt de behandeling soms uit op een teleurstelling. Het is belangrijk dat u hier alert op bent.

Wat kunt u er zelf aan doen?

Over het algemeen is het goed voor mensen met een sociale fobie om professionele hulp te zoeken. Toch zijn er situaties denkbaar waarin u zelf alvast iets wil doen aan uw klachten.

Met behulp van de onderstaande adviezen kunt u alvast aan de slag. Ook kunt u ze gebruiken naast de behandeling die u volgt. In dit geval kan het zinvol zijn deze adviezen te bespreken met uw therapeut.

  • Krijg inzicht in de aard van uw sociale fobie. Deze informatiefolder kunt u hierbij gebruiken. Bepaal welke sociale situaties en/of welke omstandigheden u angstig maken en u als reactie daarop vermijdt.
  • Hoe moeilijk dit ook is, probeer zoveel mogelijk uw aandacht naar buiten toe te richten. Als u een toespraak houdt en u voelt bepaalde lichamelijke reacties opkomen, probeer dan uw aandacht te richten op iets buiten uzelf, bijvoorbeeld op de stoelen of een schilderij. Deze verschuiving van aandacht helpt om te ontsnappen aan de vicieuze cirkel van naar binnen gerichte aandacht en angst. U kunt zichzelf hierin trainen door in situaties die geen angst oproepen, ook te ‘spelen’ met het verschuiven van uw aandacht.
  • Let er eens op of u ook gedachten van anderen ‘invult’. Denkt u ook vaak in de trant van ‘ze zullen wel denken dat …’ ? Als dit het geval is, probeert u uzelf er dan van te overtuigen dat u geen gedachten kunt lezen.
  • Vraag eens aan anderen wat zij van u denken. Vergelijk dit vervolgens met uw vermoedens van wat anderen over u denken. U zult erachter komen dat anderen vaak minder negatief over u denken dan u denkt.
  • Probeer niet te ‘vechten’ tegen lichamelijke reacties, zoals blozen en trillen of ‘zenuwachtig’ zijn. Beter is om juist expres dit soort reacties op te roepen. Probeer uzelf te accepteren met deze ‘verschijnselen’. Probeer te denken in de trant van ‘ze moeten me maar nemen zoals ik ben’. Hoe moeilijk dit ook is, probeer uw lichamelijke reactie te zien als iets van uzelf, niet als uw vijand.
  • Probeer te denken in termen van risico lopen. Stel anderen zien u blozen, wat is dan het ergste dat er zou kunnen gebeuren? U zult erachter komen dat dergelijke verschijnselen helemaal geen bedreiging hoeven zijn. Het overwinnen van een sociale fobie gaat vaak met vallen en opstaan. Na kleine succesjes lijkt het of er nog helemaal niets is veranderd. Het overwinnen van een sociale fobie gaat met kleine stappen tegelijk en met heel veel oefenen. Laat u zich hierdoor niet ontmoedigen.

Algemene adviezen en voorzorgsmaatregelen

Zoals gezegd, een sociale fobie kan grote gevolgen hebben en het plezier in uw dagelijks leven behoorlijk verstoren. Overtuig uzelf dat u meer bent dan uw sociale fobie alleen. Uw sociale fobie is een aspect van uzelf, maar u bent veel meer dan dat alleen. Besteed ook voldoende aandacht aan die aspecten van uw leven waar u plezier en voldoening aan beleeft.

Wanneer de sociale fobie leidt tot andere problemen, zoals overmatig alcoholgebruik, depressie of afhankelijkheid van angstdempende medicijnen, is het uiterst raadzaam om hier wat aan te doen. U kunt hierbij het beste de hulp van uw huisarts inschakelen.

Mensen met een sociale fobie ervaren vaak lichamelijke spanningsklachten en twijfelen over hun uiterlijk. Lichamelijke activiteit en sport kunnen helpen om lichamelijke spanning te verminderen en leiden vaak tot een beter gevoel over uw eigen lichaam. Ook wordt uw stemming door sport en lichamelijke activiteit vaak verbeterd.

In samenwerking met

Dr. A.A. Vendrig (auteur)
Dr. P.J.G. Schreurs (consulent)
Drs. H.J.M. Smeur (consulent)

Bronnen

  • NHG Standaard Angst  2012
  • Beck, A.T. (1976). Cognitieve therapy and the emotional disorders. London: Penguin Books
  • Bögels, S. & Mulkens, S. (1997). Protocollaire behandeling van patiënten met een sociale fobie: Taakconcentratietraining en cognitieve therapie. In: G.P.J. Keijsers, A. van Minnen, & C.A.L. Hoogduin (red.), Protocollaire behandelingen in de ambulante geestelijke gezondheidszorg 2. Houten/Diegem: Bohn Stafleu Van Loghum
  • Bögels, S., Mulkens, S., & De Jong, P.J.D. (1995). Overmatig zelfbewustzijn en taakconcentratie: Een nieuw model voor de behandeling van bloosangst. Gedragstherapie, 28, 153-74.
  • Clark, D.M. & Wells, A. (1995). A cognitive model of social phobia. In: R.G. Heimberg, et al. (red.), Social phobia: Diagnosis, assessment, and treatment. New York: The Guilford Press.