Cognitieve gedragsmatige aanpak bij chronische rugklachten

Wat is een cognitief gedragsmatige aanpak?

Een cognitieve gedragsmatige aanpak heeft tot doel het gedrag van iemand met rugklachten te veranderen. Deze gedragsverandering moet vervolgens de gezondheid bevorderen. Het gaat vooral om een verandering van onjuiste ideeën en gedachten over de oorzaken en het beloop van de klachten. Verkeerde gedachten over de klachten kunnen immers een belangrijke rol spelen bij het voortbestaan van die klachten. Als iemand ideeën heeft over zijn klachten die kloppen met de werkelijkheid, werkt dat vaak geruststellend. Zeker als sprake is van een, weliswaar erg vervelende maar in feite, onschuldige aandoening.

Een cognitieve gedragsmatige aanpak is bij uitstek geschikt voor (dreigende) chronische klachten. Chronische klachten zijn klachten die langer dan drie maanden bestaan. Zeker als er geen aanwijzingen zijn voor lichamelijke afwijkingen. Maar ook bij mensen met een lichamelijke afwijking kunnen de klachten en de beperkingen die zij ervaren, toenemen onder invloed van onjuiste ideeën over de klachten. Ook in dat geval kan een cognitief gedragsmatige aanpak de klachten en de beperkingen sterk verminderen.

Wanneer een cognitieve gedragsmatige aanpak?

Veel mensen met chronische (langdurige) lichamelijke klachten blijken bij onderzoek geen aantoonbare lichamelijke ziekte of afwijking (meer) te hebben. Het verder behandelen met medicijnen of operaties is dan ook weinig zinvol. Gedragsveranderingen die belemmerend voor de genezing zijn, ontstaan vooral in de acute fase van de klachten. Krampachtig bewegen en het vermijden van bepaalde activiteiten uit angst voor pijn, kunnen de klachten juist in stand houden.

Veel mensen met chronische klachten zijn zo sterk gericht op hun klachten, dat ze hun dagelijkse activiteiten volledig hebben aangepast aan hun klachten. Artsen spreken dan van pijn- of ziektegedrag. Dergelijk gedrag kan zich natuurlijk ook ontwikkelen als reactie op een ziekte. De betreffende persoon ervaart meer klachten en beperkingen in het dagelijks leven dan zonder dit pijn- of ziektegedrag. De cognitieve gedragsmatige aanpak kan ook in dit geval een oplossing bieden.

Chronische klachten, en dus ook chronische pijn, vormen een buitengewoon complex probleem. Veel factoren en processen spelen daarbij een rol. Het is dus niet verbazingwekkend dat een behandeling die zich slechts op één aspect van de chronische klachten richt, niet werkt. Een behandeling die zich richt op een aantal aspecten heeft meer kans van slagen.

Wat is het doel van een cognitief gedragsmatige aanpak?

Vanaf de vorige eeuw hebben veel wetenschappelijke studies aangetoond, dat een cognitief gedragsmatige aanpak de meest effectieve behandeling is bij chronische klachten zonder lichamelijke afwijkingen.

Over het algemeen is het doel van een medische behandeling dat u weer een normaal leven kunt leiden, een leven zonder klachten. Bij de cognitief gedragsmatige aanpak ligt dat anders en minder eenvoudig. Met deze behandeling nemen eerst uw dagelijkse activiteiten toe en pas later nemen de pijn en/of andere klachten af. En als u dan na enige tijd weer uw normale leven leidt, merkt u dat de klachten sterk verminderd of volledig verdwenen zijn.

De laatste jaren wordt bij wetenschappelijke studies naar de effectiviteit van behandelingen steeds vaker het resultaat van de behandeling uitgedrukt in de kwaliteit van het dagelijkse leven, en niet alleen in de vermindering van klachten. Met kwaliteit van leven wordt bedoeld of iemand zijn normale dagelijkse activiteiten kan doen, zoals zichzelf verzorgen, eten, werken, sporten, meedoen aan het sociale verkeer.

Hoe gaat de cognitief gedragsmatige aanpak in zijn werk?

De cognitief gedragsmatige aanpak bestaat uit een aantal onderdelen. Deze onderdelen zijn ieder afzonderlijk weinig effectief. Ze moeten in één programma als één geheel aan de orde komen. Omdat de verschillende onderdelen door verschillende disciplines worden verzorgd, wordt iemand met chronische klachten door een team van deskundigen begeleid. De leden van het team werken samen aan de hand van één behandelschema. De onderdelen zijn gericht op de volgende aspecten:

  • het aanleren van juiste gedachten en ideeën over de klachten
  • het bieden van inzicht in en het hanteren van mentale en emotionele belasting
  • geleidelijke hervatting van de dagelijkse activiteiten

Het aanleren van juiste gedachten en ideeën over de klachten Onze ideeën en gedachten bepalen onze emoties. 'Onjuiste', negatieve ideeën kunnen angst en onzekerheid juist versterken. Denkt u bijvoorbeeld aan de (onjuiste) overtuiging: 'met deze rugpijn kom ik nooit meer aan het werk'. Een dergelijke overtuiging kan bij een enkeling juist zijn, maar bij veruit de meeste mensen is dit een onjuist idee, het strookt niet met de werkelijkheid. De angst en onzekerheid leiden vervolgens tot een krampachtig bewegingspatroon. Iemand leert zichzelf zo'n patroon onbewust aan om de klachten te vermijden. Een dergelijke, men zegt wel 'blokkerende', overtuiging kan de terugkeer naar een normaal dagelijks leven in de weg staan. Het is dan ook van belang dat mensen een realistische gedachte, een juist idee, over hun klachten krijgen, zodat zij zich weer ontspannen kunnen bewegen.

Een andere gedachte, die vaak tot onnodige beperkingen in het dagelijks leven leidt, is de overtuiging 'mijn rug is versleten'. Op grond van deze overtuiging gaat iemand zich zeer voorzichtig gedragen, omdat men bang is dat hij of zij het nog erger maakt en dan helemaal niets meer kan.

'Versleten' staat ook voor 'het is niet meer te repareren, het wordt nooit meer wat'. Zo'n overtuiging kan ervoor zorgen dat iemand passief wordt en krampachtig gaat bewegen. Dit houdt de rugpijn in stand. Een juiste overtuiging zou in dit geval zijn, dat de wervels van de rug tekenen van veroudering vertonen, hetgeen een volledig normaal proces is dat al bij twintigjarigen begint. Voor meer informatie, kunt u de informatiefolder 'Oorzaken van acute rugklachten' raadplegen.

Ondanks uitleg van de huisarts dat verouderingsprocessen normaal zijn en niet de oorzaak zijn voor de rugklachten, zijn er mensen die blijven denken dat er meer aan de hand is. Zij neigen te denken: 'de dokters kunnen het niet vinden'. Deze mensen blijven soms zoeken naar een lichamelijke afwijking en gaan van dokter naar dokter, van ziekenhuis naar ziekenhuis.

Ook uitgebreid onderzoek, waarbij geen afwijkingen worden gevonden, geeft vaak geen geruststelling. Bij deze mensen hangen de klachten vaak samen met onbewuste lichamelijke reacties op emotionele en mentale belastingen, die vervolgens leiden tot lichamelijke klachten zoals hoofdpijn, nekpijn, rugpijn, buikklachten. Dergelijke processen worden aangeduid met de term somatiseren. Voor meer informatie, kunt u de informatiefolder 'Verband tussen stress en lichamelijke klachten' raadplegen.

Het bieden van inzicht in en het hanteren van mentale en emotionele belasting Mensen kunnen onbewust op mentale of emotionele belasting reageren met lichamelijke reacties, die tot klachten leiden. Zo kan bijvoorbeeld een overmatige spieractiviteit van de nekspieren leiden tot een stijve, pijnlijke nek. Voor verandering van uw denkgewoonte en oefenen met nieuw gedrag wordt in de cognitief gedragsmatige aanpak gewerkt aan vermindering van de emotionele belasting.

Geleidelijke hervatting van de dagelijkse activiteiten Mensen met rugklachten komen vaak in een vicieuze cirkel terecht van minder doen en toch steeds meer klachten ervaren. Ook kan het zijn dat activiteiten en bezigheden nog wel worden uitgevoerd, maar op een aang ep aste manier. Er treedt als het ware 'gewoontevorming' op. Deze gewoonten leiden op de korte termijn tot pijnvermindering, maar op de lange termijn kunnen ze juist tot meer problemen leiden. Bijvoorbeeld, het heel 'behoedzaam' bewegen om pijntoename te voorkomen, zorgt ervoor dat spieren juist te veel en krampachtig worden aangespannen, waardoor er juist meer overbelasting optreedt.  Ook kan de conditie van de spieren achteruitgaan door het minder bewegen, waardoor juist gemakkelijk overbelasting kan optreden. Het doorbreken van de 'onbewuste gewoonten' is vaak niet eenvoudig.

Een veel beproefde manier om de ontstane gewoonten te doorbreken en activiteiten op te bouwen is de zogenaamde 'graded activity' training. Deze training is een onderdeel van een cognitief gedragsmatige aanpak bij rugklachten. Graded activity wil zeggen dat de activiteiten stapsgewijs worden opgebouwd. Dit gebeurt dan op geleide van activiteit en niet op geleide van pijn. Zo kan de spiraal van pijn en minder doen, worden doorbroken. Het is heel belangrijk dat het opbouwschema ook echt haalbaar is. Te langzaam bestaat niet, maar te grote en te snelle stappen kunnen leiden tot teleurstelling.

In eerste instantie zullen de klachten toenemen. Dit is ook logisch, want de spieren die een tijdje minder gebruikt zijn, zullen 'protesteren'. Het is daarbij belangrijk dat u beseft dat toename van klachten niet betekent dat u risico loopt op 'schade' aan uw rug. Na enige tijd merkt u dat u veel kunt dan u ooit dacht. Voor een uitvoerige beschrijving verwijst dokterdokter.nl u naar de folder 'Terug naar de normale dagelijkse activiteiten'.

In samenwerking met

Drs. T. Dijkhorst (auteur) Dr. A.A. Vendrig (auteur) Dr. P.F. van Akkerveeken (consulent)

Bronnen

  • Smulders PGW, Veerman TJ. Handboek ziekteverzuim. Gids voor de bedrijfspraktijk.
  • Willems JHBM, Croon NHTh, Koten JW. Handboek Arbeid en belastbaarheid.
  • Richtlijn CBO Aspecifieke lage rugklachten.
  • Richtlijn NVAB: Handelen van de bedrijfsarts bij werknemers met lage rugklachten.
  • NHG Standaard Aspecifieke lage rugpijn
  • Akkerveeken PF van, Versloot JM. De Rugdokter. Diemen, 1997. ISBN 90 6057 956 9.
  • Main CJ, Wood PLR, Hollis S, Spanswick CC, Waddell G. The Distress and Risk Assessment Method. Spine 17 (1992): 42-52.
  • Fordyce WE, Brockway JA, Bergman JA, Spengler D. Acute back pain: A control-group comparison of behavioral vs traditional methods. J Behav Med 1986;9:127-140
  • Vlaeyen JW, Linton SJ. Fear-avoidance and its consequence in chronic musculoskeletal pain: A state of the art. Pain 2000;85:317-332
  • Waddell G. The back pain revolution. Edinburgh: Livingstone, 1998

Pagina laatst aangepast op 24 juni 2019


Gerelateerd