Coeliakie

Wat is coeliakie?

Coeliakie (spreek uit: seuliakie) is een aandoening van de dunne darm die het gevolg is van overgevoeligheid voor gluten. Gluten is een eiwit dat voorkomt in tarwe, haver, rogge en gerst. Gluten beschadigen bij coeliakie het slijmvlies van de darmen. Dit is het gevolg van een specifieke reactie van het immuunsysteem op een van de bouwstenen van gluten; het aminozuur gliadine. Het darmslijmvlies kan zelfs helemaal kapot gaan.

Door de slechte opname van belangrijke voedingsstoffen kunnen veel klachten optreden (zie verder). De Nederlands naam voor coeliakie is glutengevoelige spruw, niet-tropische spruw of glutenintolerantie. Coeliakie kan zich zowel op kinderleeftijd als op volwassen leeftijd openbaren.

Zo gauw een kind glutenbevattend voedsel krijgt (meestal tarwebloem, pap of brood) kunnen de verschijnselen optreden. Dit gebeurt meestal vanaf de leeftijd van ongeveer acht maanden. In Nederland is bij ongeveer 10.000 mensen coeliakie vastgesteld. Het aantal mensen dat coeliakie heeft zonder het te weten, is waarschijnlijk veel groter. Vaak zijn de klachten zo vaag dat niet aan de mogelijkheid van coeliakie wordt gedacht.

Coeliakie is een erfelijke ziekte: eerstegraads familieleden hebben een verhoogde kans op het ontwikkelen van coeliakie. Tweederde van de mensen met coeliakie zijn vrouwen.

Symptomen coeliakie

Mensen met coeliakie kunnen een grote verscheidenheid aan klachten en verschijnselen vertonen. Bij de baby met coeliakie valt meestal de grote hoeveelheid stinkende, vettige en vaak schuimende ontlasting op die wordt geproduceerd, meestal meerdere malen per dag.

Verder is er bij kinderen vaak sprake van een opgezette buik, weinig eetlust, overgeven, ondergewicht, groeistoornissen en dunne ledematen. Meestal is er sprake van diarree, soms ook obstipatie.

Vaak zijn deze kinderen huilerig en humeurig. Het beeld kent vele variaties. Bij ernstige, langer bestaande gevallen treden groeiachterstand, vertraagde puberteit en onderontwikkeling van het tandglazuur op.

Bij volwassenen zijn de symptomen meer algemeen: diarree, gewichtsverlies, bloedarmoede, moeheid, humeurigheid, ‘botpijn’, stoornissen in de menstruatie, afwijkingen in het mondslijmvlies en een algeheel gevoel van ziek zijn. Er is soms juist sprake van glutengevoelige dunnedarmafwijkingen zonder dat men hierdoor klachten heeft.

Vaak zijn de klachten zo vaag dat niet aan de mogelijkheid van coeliakie wordt gedacht. Met een glutenvrij dieet zullen ook deze mensen verbetering bespeuren. Het duurt overigens zeker één tot twee jaar voor het darmslijmvlies zich geheel heeft hersteld.

Het is een chronische ziekte; het dieet moet dan ook levenslang worden volgehouden.

Hoe ontstaat coeliakie?

Het preciese mechanisme waardoor coeliakie ontstaat is nog niet goed bekend.

Het is waarschijnlijk dat het afweersysteem bij patiënten gluten herkent als een schadelijke stof, waartegen afweerstoffen (antistoffen) worden gemaakt. Als reactie kunnen vervolgens bepaalde afweercellen het slijmvlies van de darm afbreken.

Er zijn onderzoekers die menen dat een afwijkende vertering van gluten door een gebrek aan eiwitsplitsende stoffen (enzymen) heirbij ook een rol speelt. Hierdoor ontstaan vervolgens fragmenten die schadelijk zouden zijn voor het darmslijmvlies.

Hoe het komt dat coeliakie zich op zoveel manieren kan uiten is onbekend. Ook op de vraag hoe het komt dat de ziekte zich soms pas op latere leeftijd openbaart is nog geen antwoord gevonden.

Is het ernstig en wat kunt u verwachten?

Coeliakie kan een ernstige ziekte zijn als de diagnose pas laat wordt gesteld. Met name groeistoornissen en groeiachterstand van het nog jonge kind zijn vaak moeilijk weer goed te maken. De diagnose moet dus het liefst zo vroeg mogelijk worden gesteld. Na aanvang van een dieet is een diagnose moeilijk te stellen en omdat het dieet ‘levenslang’ is, is het van belang eerst de diagnose te stellen.

Diagnostiek De arts zal bijna altijd op grond van uw verhaal aan de diagnose coeliakie denken. U of uw kind zullen altijd verwezen worden naar een internist (arts voor inwendige ziekten), een gastro-enteroloog (een internist, gespecialiseerd op het gebied van maagdarmziekten) of een kinderarts.

Meestal wordt eerst een bloedonderzoek gedaan om te zien of er afweerstoffen tegen gluten aanwezig zijn. Met zekerheid is daarna de diagnose te stellen door een stukje slijmvlies uit de dunne darm te nemen (dunnedarmbiopsie). Hierbij wordt onder de microscoop gekeken of er beschadigingen zijn opgetreden die passen bij coeliakie.

Normaal heeft het darmslijmvlies een vlokachtige structuur. Die is bij coeliakie verdwenen (vlokatrofie). Het weghalen van het stukje dunnedarmslijmvlies gebeurt met een dun, buigzaam glasfiber kijkbuisje, enteroscoop genaamd. Daaraan is een tangetje bevestigd dat ‘hapjes’ uit het slijmvlies neemt.

Het onderzoek vindt meestal plaats onder narcose en duurt ongeveer tien minuten.

Behandeling Uit het voorgaande zal duidelijk zijn dat een glutenvrij dieet de enige effectieve behandeling van coeliakie is. Dit dieet dient nauwkeurig en levenslang te worden volgehouden. Hulp van een deskundige diëtist is hierbij onontbeerlijk, omdat gluten vaak aanwezig zijn in diverse voedingsmiddelen.

Omdat het een erfelijke ziekte is, is coeliakie niet te genezen. Bij strikt volgen van het dieet is al snel verbetering te verwachten. Het volledig herstellen van het darmslijmvlies duurt een paar maanden tot een jaar.

Hoewel het een hele opgave lijkt om levenslang een glutenvrij dieet te volgen, zijn er zoveel goede glutenvrije producten verkrijgbaar dat het volhouden ervan zeker geen onmogelijke opgave is.

Alles waar dus haver, tarwe, rogge of gerst in zit, moet worden vermeden. Ook voedingsmiddelen waarin meel uit deze graansoorten is verwerkt, zijn uit den boze. Eet dus geen gewoon brood, cake, paneermeel en dergelijke.

Maar rijst, maïs, boekweit en soja zijn glutenvrij en kunnen dus zonder problemen als grondstof dienen voor het bereiden van brood, koekjes, pizza tot en met crackers en biscuits toe. Het voert te ver om in deze folder uitgebreid op alle mogelijkheden in te gaan.

Naast informatie bij uw huisarts, kinderarts, internist, diëtist of consultatiebureauarts is over het glutenvrij dieet ook uitgebreide informatie te krijgen bij diverse instanties. Bijvoorbeeld het Voedingscentrum in Den Haag, de Stichting Voedselallergie in Nijkerk, de Nederlandse Coeliakie Vereniging in Nijkerk en de Maag Lever Darm Stichting in Nieuwegein. Aan het eind van deze tekst treft u meer informatie over deze organisaties.

Wanneer naar de huisarts?

U moet met uw kindje naar de huisarts of consultatiebureauarts gaan als u bij uzelf of bij uw kind op grond van de volgende verschijnselen coeliakie vermoedt:

  • veel vettige, stinkende, vaak schuimende ontlasting en dat meer malen per dag
  • ondergewicht, groeiachterstand, weinig eetlust, overgeven
  • vaak huilen of vaak humeurig zijn
  • diarree of obstipatie (verstopping)
  • ‘botpijnen’
  • een combinatie van voornoemde verschijnselen

Wanneer u of uw kind andere verschijnselen heeft waarover u zich ernstig zorgen maakt, is het eveneens raadzaam om contact op te nemen met de huisarts.

Wat kunt u er zelf aan doen?

Lezen Coeliakie kan met veel klachten en verschijnselen gepaard gaan. In de dokterdokter.nl informatiefolders diarree, obstipatie, spugen en darmkrampjes bij zuigelingen leest u wat u daar zelf aan kunt doen.

Daarnaast is er bij het eerder genoemde Voedingscentrum, de Stichting Voedselallergie (SVA), de Nederlandse Coeliakie Vereniging (NCV) en de Maag Lever Darm Stichting veel informatie verkrijgbaar. Bij deze stichtingen zijn voor mensen met coeliakie kookboeken en zelfzorgboeken verkrijgbaar, zie adviezen hieronder.

Diëtist Zoals eerder gemeld is advies van een diëtist onontbeerlijk. De huisarts, kinderarts, internist of consultatiebureauarts kan u verwijzen.

Vragen Mocht u vragen hebben over coeliakie van uw kind, dan kunt u altijd terecht op het consultatiebureau. De meeste bureaus houden inloopspreekuren waar u zonder afspraak terecht kunt.

Voor informatie over coeliakie of over voedselallergie en voedselintolerantie kunt u ook contact opnemen met de Allergietelefoon van het Voedingscentrum.

Algemene adviezen en voorzorgsmaatregelen

Goede diagnostiek Vermoedt u dat er bij uw kindje sprake is van coeliakie, dan is het belangrijk dat er goede diagnostiek verricht wordt. Aan de hand van de klachten van uw kind en verder onderzoek kan een betrouwbare diagnose worden gesteld.

Een onderzoek door een specialist is altijd nodig, ook om eventuele andere oorzaken van de klachten uit te sluiten.

Ga dus nooit zelf experimenteren met voeding. Geen of onzorgvuldige diagnostiek zou er toe kunnen leiden dat u uw kind onnodig beperkingen oplegt.

Goede voeding Is de diagnose eenmaal gesteld, dan is het van belang het glutenvrij dieet, hoe lastig dat vaak ook kan zijn, levenslang en strikt te volgen.

Glutenvrije voeding kan evengoed smakelijk voor uw kind zijn. Zelfs gerechten zoals vla, ijs, pudding, gebak, pizza en pannenkoeken zijn te maken met glutenvrije producten.

Bij de eerder genoemde stichtingen en verenigingen is uitgebreide informatie over glutenvrije voeding te krijgen.

Op vakantie Zowel in Nederland als in het buitenland, in hotels en pensions, op campings en tijdens vliegreizen kan een glutenvrij dieet gevolgd worden. Neem van tevoren contact op met hotel, reisbureau of vliegmaatschappij om toelichting te geven en aangepaste maaltijden te vragen. Uiteraard kunt u een aantal dieetproducten zelf meenemen.

Via de eerder genoemde Allergietelefoon kunt u woordenlijsten in een aantal vreemde talen aanvragen. Het Documentatiecentrum van de Nederlandse Coeliakie Vereniging heeft een vertaling van glutenvrije diëten in vele talen ter beschikking. Deze Vereniging geeft ook een ‘creditcard’ uit, waarop in het kort staat wat het dieet inhoudt.

In samenwerking met

Drs. H.W.J. Verblackt (auteur) Drs. A.M.H. Bijl (consulent)

Meer informatie

Bronnen

  • Maag Lever Darm stichting
  • Csizmadia CGDS, Mearin ML. Een vaak voorkomende voedselovergevoeligheid bij kinderen: coeliakie. Tijdschr Huisartsgeneeskd 1998;2:101-104.
  • Farrell RJ, Kelly CP. Celiac Sprue. N Eng J Med. Vol. 346(3), January 17, 2002.
  • Bosch WJHM van den et al. Het Pediatrisch Formularium, een praktische leidraad. Tweede editie. Rotterdam: Erasmus publishing, 1998.
  • Merck Manual Medisch handboek. Houten/Diegem: Bohn Stafleu Van Loghem, 2000.
  • Brande JL van den, Monnens AH (red). Kindergeneeskunde. Tweede herziene druk. Utrecht: Wetenschappelijke uitgeverij Bunge, 1993.
  • Glutenvrij Dieet. Voedingscentrum Den Haag
  • NHG Standaard Voedselovergevoeligheid

Pagina laatst aangepast op 24 juni 2019


Gerelateerd