Bloedarmoede

Aandoening 2 april 2016

Wat is bloedarmoede?

In het algemeen spraakgebruik worden bloedarmoede en ijzergebrek vrijwel op één lijn gesteld. Ook al is ijzergebrek de meest voorkomende oorzaak van bloedarmoede (anemie), er zijn ook andere oorzaken.

Bloedarmoede (anemie) is in feite een tekort aan rode bloedkleurstof (hemoglobine) in de bloedsomloop. Het hemoglobine neemt in de longen zuurstof op en vervoert dit via de bloedsomloop naar de weefsels en organen.

In geval van bloedarmoede kan er minder zuurstof worden vervoerd en functioneren de weefsels en organen daardoor onvoldoende. De hoeveelheid hemoglobine in het bloed kan worden gemeten in een bloedmonster (vingerprik of buisje bloed uit een armader).

We spreken van bloedarmoede als bij mannen de uitslag lager is dan 8,6 (mmol/l) en bij vrouwen lager dan 7,4 (mmol/l). Kinderen hebben tot de puberteit een lager hemoglobinegehalte, een waarde van 7,0 (mmol/l) is voor hen normaal, voor zuigelingen zelfs 6,5 (mmol/l).

Symptomen bloedarmoede

Vaak wordt gedacht dat als iemand er bleek uitziet, degene bloedarmoede zou kunnen hebben. Uit de praktijk blijkt echter dat dit zelden het geval is.

Pas als iemand een extreme vorm van bloedarmoede heeft waarbij de hoeveelheid rodebloedkleurstof (het hemoglobine) gedaald is tot 60% van normaal, krijgt men een bleek uiterlijk van bloedarmoede.
Tenzij men acuut veel bloed verliest (bijvoorbeeld bij een ongeluk of een hevige maagbloeding), zal men altijd eerst een periode doormaken waarin andere klachten voorkomen.

Karakteristieke symptomen van bloedarmoede zijn:

  • zwakte
  • vermoeidheid
  • hartkloppingen
  • kortademigh eid (voornamelijk bij inspanning)
  • duizeligheid
  • snel transpireren
  • oorsuizen
  • hoofdpijn

Geelzucht (een gelige verkleuring van het oogwit en/of de huid) kan wijzen op het hebben van bloedarmoede.) Bij ouderen kunnen symptomen optreden die passen bij hartklachten (pijn op de borst) of bij een verminderd geestelijk functioneren, tot verwardheid toe.

Hoe ontstaat bloedarmoede?

De vele oorzaken van bloedarmoede zijn in twee grote groepen onder te brengen.

  • Het verlies van bloed gaat sneller dan de aanmaak (bijvoorbeeld bij een maagbloeding of hevige menstruatie)
  • Er wordt te weinig bloed aangemaakt, zoals bij een tekort aan ijzer in de voeding of verstoorde functie van de bloedvormende organen

Soms gaat het om een combinatie van beide redenen.

Bloed bestaat uit:

  • rode bloedcellen
    hierin zit de rodebloedkleurstof (hemoglobine)
  • witte bloedcellen
    hierin zitten afweerstoffen tegen bacteriën en virussen
  • bloedplaatjes
    deze helpen bij de bloedstolling
  • bloedplasma
    het vocht waar alle bloedcellen in drijven

Als reactie op bloedverlies, of dat nu veel of weinig plotseling of chronisch is, houdt de nier vocht vast. Daardoor komt de hoeveelheid vloeistof in het bloed weer snel op peil, maar is dit bloed in feite verdund, omdat de aanmaak van nieuwe bloedcellen veel minder snel gaat.  Vervolgens gaat het beenmerg ter compensatie in verhoogd tempo meer bloedcellen produceren en na enige tijd is het bloedverlies aangevuld.

Bloedarmoede ontstaat als:

  • als er onvoldoende bouwstoffen voor het bloed aanwezig zijn
  • als de bloedaanmaak om andere redenen is verstoord
  • als het bloedverlies sneller gaat dan de aanmaak

Meestal is dit een sluipend proces. Er zijn verschillende oorzaken waardoor de aanmaak achterblijft bij verlies of afbraak van bloed. De oorzaak van de bloedarmoede bepaalt uiteraard hoe ernstig het is en wat u kunt verwachten.

Oorzaken bloedarmoede:

1. IJzergebrek
De meest voorkomende oorzaak voor het ontstaan van bloedarmoede is ijzergebrek. IJzer vormt een van de bouwstoffen van de rodebloedkleurstof (hemoglobine). IJzer wordt opgenomen uit de voeding. De opname vindt plaats in het eerste deel van de darm. Daarvoor moet in de eerste plaats de voeding voldoende ijzer bevatten en ten tweede moeten de maag en de twaalfvingerige darm goed functioneren.

IJzertekort kan ontstaan:

  • bij regelmatig overmatig bloedverlies (heftige menstruatie, bevalling, ziekte of tumor in de darm)
  • bij verhoogde ijzerbehoefte (groeiperiode, zwangerschap)
  • bij verminderde ijzeropname (maag- of darmafwijking), kan ijzertekort ontstaan

Uiteindelijk raakt de ijzervoorraad uitgeput, houdt de productie van hemoglobine op, en ontstaat bloedarmoede. Door het ijzergebrek treden ook andere afwijkingen op, zoals aan de huid en slijmvliezen: een pijnlijke tong, scheurtjes aan de mondhoeken, slikklachten, brokkelige, platte nagels, die bij ernstig ijzergebrek een soort lepeltjesvorm krijgen.

2. Vitaminegebrek
Twee vitamines in de voeding zijn nodig voor de productie van de bloedkleurstof, te weten: vitamine B12 en foliumzuur.

  • Vitamine B12 komt alleen voor in dierlijk voedsel, zoals vlees, vis en zuivelproducten. Voor de opname in de darm is een eiwit nodig dat wordt uitgescheiden door de maag, waarna het vitamine B12-eiwitcomplex wordt opgenomen in het laatste deel van de dunne darm.  Per dag is heel weinig vitamine B12 nodig, zodat bij een tekort in de voeding (streng vegetarisch dieet) of een verminderde opname (maagslijmvlies aandoening, vaak op basis van een auto-immuunziekte of dunne darmziekte, zoals de ziekte van Crohn) kan het jaren duren voor de voorraad in het lichaam is uitgeput en bloedarmoede optreedt. Deze vorm van bloedarmoede gaat gepaard met lichte geelzucht, pijnlijke tong en mondslijmvlies, en darmklachten. Omdat vitamine B12 ook nodig is voor de functie van het zenuwstelsel, met name van de lange zenuwbanen, ontstaan kunnen bij een tekort ook gevoelstoornissen en krachtsverlies aan de benen ontstaan.
  • Foliumzuur komt voor in groenten en vruchten. De opname ervan vindt plaats in het eerste deel van de dunne darm. De voorraad van foliumzuur is vrij klein, zodat bij een tekort in de voeding (abnormale eetgewoonte, ernsti ge zie kte) of bij een gestoorde resorptie (diarree, ziekte van de dunne darm) al na enkele weken een stoornis in de bloedaanmaak, dus bloedarmoede, kan opt reden door foliumzuur tekort. Gebruik van anti-epileptische middelen en sommige slaapmiddelen (barbituraten) kunnen ook alle verschijnselen geven van een tekort aan foliumzuur.

3. Aangeboren, erfelijke vormen van bloedarmoede

  • G6PD-deficiëntie
    Bij de G6PD-deficiëntie bestaat er een erfelijk tekort aan een bepaald enzym (G6PD) in de rode bloedcellen, dat nodig is om deze tegen beschadiging te beschermen. Het gevolg is dat de rode bloedcellen een kortere overlevingsduur hebben en erg kwetsbaar zijn voor het gebruik van sommige medicamenten. Er bestaan verschillende vormen van dit enzymtekort, maar in alle gevallen hebben deze personen een lichte bloedarmoede, die acuut kan verergeren bij gebruik van de eerder genoemde medicijnen.  Ongeveer 7,5% van de wereldbevolking draagt de aanleg voor G6PD-deficiëntie. De ziekte wordt voornamelijk gevonden bij mensen van het negroïde of Arabische ras en mensen van rond het Middellandse Zeegebied. Met de immigratie neemt ook het vóórkomen van G6PD-deficiëntie in Nederland toe. Therapeutisch kan men bij acute bloedafbraak niets anders bieden dan voldoende vochttoediening, eventueel bloedtransfusies.
  • Thalassemie
    Thalassemie is een erfelijke vorm van bloedarmoede als gevolg van een stoornis in de productie van een afwijkend hemoglobine. De aandoening komt voor bij (afstammelingen van) de bevolking van Sardinië (18%), Cyprus (7%), Griekenland (5%), Zuidoost Azië (20%), China (5%), Saoedi Arabië, Westkust van Afrika, Thailand, Pakistan, India. Van de allochtone Nederlandse bevolking is 10% erfelijk belast met deze aandoening. Bij bloedonderzoek lijkt thalassemie in eerste instantie wat op ijzergebrek-anemie. Wanneer meer tests worden gedaan, zijn er wel degelijk verschillen te zien. Bij ijzergebrek zijn de rode bloedcellen te klein en verschillend van grootte, maar bij thalassemie zijn de rode cellen allemaal even veel te klein. Ook blijken bij thalassemie de ijzerwaarden in het bloedplasma normaal te zijn. Toedienen van ijzer heeft dus geen effect, sterker nog het kan leiden tot ijzerstapeling (een soort ijzervergiftiging). De andere vormen van bloedarmoede worden hier voor de volledigheid genoemd, maar ze zijn erg zeldzaam:

4. Verhoogde bloedafbraak
De rodebloedkleurstof (hemoglobine) is een eiwit dat kwetsbaar is voor beschadiging. Daarom circuleert het niet vrij in het bloed, maar zit het opgesloten in rode bloedcellen die in het beenmerg worden aangemaakt. Wanneer de erytrocyten aangemaakt als gevolg van een infectie (malaria), mechanische reden (kunst hartklep), chemische (bacteriegif) of immunnologische beschadiging versneld te gronde gaan, dan ontstaat er bloedarmoede. De verhoogde afbraak van hemoglobine gaat vrijwel altijd gepaard met een (lichte) geelzucht.

5. Beenmergaandoening
In geval de bloedarmoede berust op van een beenmergziekte betreft het eigenlijk altijd een kwaadaardige ontsporing van de bloedaanmaak, waarbij een type bloedcel onevenredig groeit en de plaats inneemt van de normale bloedcelproductie (acute en chronische vormen van leukemie).

In zeldzame gevallen is het beenmerg praktisch helemaal leeg (aplastische anemie) of is er sprake van een ineffectieve bloedaanmaak (dyshematopoiese, preleukemie). In deze gevallen is de productie van de witte bloedcellen en de bloedplaatjes ook vaak meer of minder gestoord, hetgeen kan leiden tot een verhoogde gevoeligheid voor infecties en een verhoogde bloedingneiging.

6. Onderliggende ziekte
Soms is de oorzaak van de bloedarmoede gelegen in een gestoorde bloedaanmaak als gevolg van een chronische onderliggende ziekte. Dit komt voor bij chronische infecties, chronisch leverlijden, auto-immuunziekten (chronisch reuma), niervergiftiging, onvoldoende schildklierwerking, kwaadaardige aandoeningen, ziekte van het beenmerg (de productieplaats van het bloed).

Is het ernstig en wat kunt u verwachten?

De oorzaak van de bloedarmoede bepaalt hoe ernstig het is en wat u kunt verwachten. Zowel voor bloedarmoede door ijzergebrek als door vitaminegebrek geldt dat zij over het algemeen eenvoudig te behandelen zijn. Wel moet u er rekening mee houden dat het enkele weken kan duren voordat u effect van de behandeling gaat merken. Behalve het aanvullen van het ijzer- of vitaminegebrek moet er uiteraard ook bekeken worden waarom de anemie is ontstaan. Bloedarmoede, die optreedt bij vrouwen rond de veertig jaar als gevolg van een ijzertekort kan haast altijd worden verklaard door ijzerverlies bij bevallingen of door overmatig menstrueel bloedverlies.

Bij ijzergebreksbloedarmoede dient men, zeker bij patiënten van 45-50 jaar en ouder, beducht te zijn voor bloedverlies uit de darm, bijvoorbeeld door afwijkingen in de maag of darmwand. Bij bloedarmoede als gevolg van vitaminetekort is uitvoerig onderzoek nodig om de oorzaak vast te stellen, maar ook dat is meestal goed behandelbaar.

Bij aangeboren, erfelijke vormen van bloedarmoede is de zaak wat ernstiger. Het is iets waar u uw hele leven rekening mee moet houden. Soms zijn er perioden waarin de bloedarmoede zo ernstig is dat alleen nog een bloedtransfusie uitkomst kan bieden. Het is dan ook gebruikelijk dat mensen bij wie een erfelijke vorm van bloedarmoede wordt ontdekt, onder controle blijven bij een bloedspecialist (hematoloog). Dat zelfde geldt ook voor mensen bij wie een verhoogde bloedafbraak, een beenmergaandoening of een onderliggende ziekte de oorzaak is van hun bloedarmoede.

Wanneer naar de huisarts?

Als u klachten heeft die u doen vermoeden dat u bloedarmoede zou kunnen hebben is het altijd verstandig contact op te nemen met de huisarts. In geval van één of meer onbegrepen klachten over zwakte, snelle vermoeidheid, hartkloppingen, kortademigheid, duizeligheid, transpireren, oorsuizen, hoofdpijn en bij geelzucht moet men aan de mogelijkheid van een bloedarmoede denken.

Met een vrij eenvoudig bloedonderzoek kan bepaald worden of u wel of niet een tekort heeft aan rodebloedkleurstof (hemoglobine). Blijkt dit inderdaad te laag te zijn, dan zal uw arts verder onderzoek laten verrichten om de oorzaak van uw bloedarmoede te achterhalen.

Wat kunt u er zelf aan doen?

Bloedarmoede is een ziekte waar u in principe weinig mee kunt beginnen zonder de hulp van uw (huis)arts. Ten eerste zal uw arts de bloedarmoede moeten vaststellen en de oorzaak proberen te achterhalen en vervolgens vereist bloedarmoede bijna altijd een medische behandeling in de vorm van medicijnen of in hele extreme gevallen zelfs een bloedtransfusie.

Algemene adviezen en voorzorgsmaatregelen

De adviezen en voorzorgsmaatregelen om bloedarmoede te voorkomen zijn helaas beperkt. Een gevarieerde voeding met voldoende mineralen en vitamines zullen de kans op bloedarmoede door ijzergebrek en vitaminegebrek verkleinen. In sommige gevallen, zoals bij een hevige menstruatie of bij problemen van de opname van vitamines in de darm zal toch altijd de hulp van de (huis)arts noodzakelijk zijn.

Bij sommige vormen van erfelijke bloedarmoede is het erg belangrijk te weten welke medicijnen tot een verhoogde bloedafbraak en dus bloedarmoede kunnen leiden.

In samenwerking met

Prof. Dr. C.A.M. Haanen (auteur)
Drs. P.A.J. Meulenbroek (consulent)
R.H. Jamin (consulent)
Dr. W.N.M. Hustinx (consulent)

Bronnen

  • NHG Standaard Anemie 2014
  • Lisdonk van de EH, Bosch van den SJHM, Lagro-Janssen ALM, Schers HJ. Ziekten in de huisartsenpraktijk vijfde druk  2008.  Reed Business, Amsterdam.
  • Commissie Aanvullende Diagnostiek. Diagnostisch Kompas 1999/2000. Amstelveen: College voor Zorgverzekeringen, 1999: 46-9.
  • Rosmalen CFH, Thomas S, Laan JR van der, Lennep MJ van, Vink R. Farmacotherapie voor de huisarts. Utrecht: Nederlands Huisartsen Genootschap, 1996: 119-23.
  • Beutler E. G6PD: population genetics and clinical manifestations. Blood Reviews 1996 10: 45-52.
  • Coleman MD, Coleman NA. Drug-induced methaemoglobinaemia. Treatment issues. Drug Safety 1996 14: 394-405.
  • Haanen C, Kunst VAJM, Pauw BE de, Holdrinet RSG, Witte ThJM de, Novàkovà I (red). Inleiding Bloedziekten, 2e druk. 1985.
  • Lee GR, Bithell TC, Foerster J, Athens JW, Lukes JN (red). Wintrobe’s Clinical Hematology. 9th ed. 1993.