Een koude neus, reutelen en troebele ogen. Het zijn enkele symptomen die bij mensen die terminaal ziek zijn, wijzen op een naderende dood.
Iemand die gaat sterven na een ziekbed, voelt zich steeds zwakker worden en heeft het gevoel dat alle kracht uit het lichaam wegvloeit. Dat kan iemand angstig of onrustig maken. Een stervende wil meestal niet alleen zijn. In die laatste levensfase zullen veel mensen terugblikken op hun leven. Tegelijkertijd gebeurt er van alles in het lichaam. Dat gaat bij iedereen anders, maar onderstaande symptomen komen bij veel mensen voor.
Over het tijdstip van overlijden zeggen deze signalen weinig. Ze kunnen een week voor het overlijden al optreden, maar ook pas een paar uur voor de dood zichtbaar zijn. Ook de volgorde waarop de veranderingen optreden, verschilt per persoon. Tot slot treden meestal niet alle symptomen op, heel soms zelfs geen van alle.
Signaal 1 Slaperigheid
Naarmate de stervende zwakker en slaperiger wordt, is hij steeds meer naar binnen gekeerd. De communicatie verloopt steeds moeilijker. De stervende lijkt niet meer te luisteren, maar dat is slechts schijn. Het gehoor blijft namelijk het langst functioneren. Je kunt dus nog heel lang dingen tegen iemand zeggen. De stervende heeft alleen de kracht niet meer om te reageren.
Signaal 2 Steeds minder eten en drinken
Iemand die dood gaat, heeft steeds minder zin in eten. Drinken gaat vaak nog wel, op het allerlaatst vaak alleen nog water. Op het eind is ook deze behoefte verdwenen. Iemand tegen zijn zin te drinken geven heeft dan ook geen zin.
Signaal 3 Moeilijk slikken
Als iemand niet meer kan slikken, is het niet slim om hem nog water te geven, omdat de vloeistof dan misschien in de longen kan lopen. Een stervende ademt vaak door zijn mond en heeft snel last van een uitgedroogde mond en korsten op de lippen. De lippen vochtig houden geeft wat verlichting.
Signaal 4 Reutelen
Kan iemand niet meer slikken, dan hoopt zich slijm op in de mond, de keel en de longen. De lucht die er dan langs stroomt, kan een rochelend geluid veroorzaken. Dat is meestal geen prettig geluid, maar het is goed om te weten dat de stervende meestal geen last van heeft van dit reutelen. Soms helpt het om iemand op zijn zij te leggen, medicatie kan soms ook verlichting geven. Vaak is reutelen een teken dat de dood niet lang meer op zich laat wachten.
Signaal 5 Troebele ogen
Sommige mensen krijgen een glazige, doffe blik in hun ogen. Ze staren voor zich uit of hebben hun ogen half dicht. Als iemand bijna niet meer knippert, droogt het hoornvlies in. Oogcontact is dan vaak moeilijk. Oogzalf of kunsttranen geven wat verlichting.
Signaal 6 Terminale onrust en doodsangst
Een eerste teken van het intreden van de terminale fase, is vaak het plotseling optreden van onrust of grote angst. Soms kan iemand ook gaan hallucineren.
Signaal 7 Veranderende ademhaling
Typerend voor het naderende einde is een onregelmatige ademhaling, de zogeheten Cheyne-Stokes ademhaling. De stervende ademt eerst diep in, en ademt steeds minder diep en zwakker uit. Het eindigt in een adempauze die soms wel een halve minuut kan duren. Het lijkt dan net of iemand gestopt is met ademen, maar na een tijdje volgt ineens weer een diep inademen.
Signaal 8 Doodsmasker
Handen, voeten en benen kunnen koud aanvoelen en bleek zien. Dat is het gevolg van een daling van de lichaamstemperatuuur. Soms zie je blauwpaarse, gemarmerde vlekken (cyanose). Lippen en nagels kunnen ook blauw worden, omdat het bloed minder goed circuleert en de zuurstofvoorziening ontregeld is. De neus kan er ook spits en bleek uitzien en koud aanvoelen.
Signaal 9 Verzwakte hartslag
De polsslag wordt steeds zwakker, doordat de bloedcirculatie en bloeddruk verminderd zijn. Enkele uren voor het sterven is de pols soms helemaal niet meer voelbaar.
Signaal 10 Onwillekeurige bewegingen
Soms maakt een stervend onwillekeurige, schokkende bewegingen. Ze lijken op zenuwtrekjes die zich voordoen vlak voordat je in slaap valt. De oorzaak is een ontsteking van het zenuwstelsel, die weer voortkomt uit een opeenhoping van afvalstoffen in het lichaam.
Signaal 11 Terminale koorts
Soms loopt bij iemand die op sterven ligt, de temperatuur op tot een graad of 40. Dat heet terminale koorts. Koortswerende middelen helpen niet, frisse lucht en verkoeling geven kan verlichting geven. De koorts kan gepaard gaan met veel transpireren.
Signaal 12 Verlies van urine en ontlasting
Ontlasten en plassen gebeurt steeds minder. De urine wordt geconcentreerd en donkerder van kleur, het plassen gaat vaak moeilijk (anurie). Vaak treedt incontinentie op. Vlak voor het sterven kan iemand plotseling faeces en urine verliezen.
Het overlijden
Als iemand is overleden, stopt de ademhaling en is de huid bleek. Soms maakt iemand nog een grimas (alsof hij iets proeft met een vieze smaak). Soms opent iemand zijn ogen. Als de stervende bij bewustzijn is, zie je soms een flauwe glimlach.
Auteur: Ton Bakker
Bronnen: J Snoeck, JP Baeyens, De laatste levensfase, Tijdschrift voor Verzorgenden
Gerelateerde artikelen:
- 8 symptomen die je niet mag negeren
- Zie je angst onder ogen
- Hoopvolle medische ontwikkelingen
- Total bodyscan: een goed idee?
- Waarom mannen eerder dood gaan
- Groot onderzoek naar bijnadoodervaringen
Trefwoorden: Slikklachten - Dood - Palliatieve zorg - Stervensbegeleidiing
NIEUW!
Deel tips en informatie en discussieer met anderen over gezondheid
Naar het forum >
Reacties
medeleven
Beste Sal en alle anderen, die nu van dichtbij het stervensproces meemaken. Blijf inderdaad praten en hou in onderlinge gesprekken er rekening mee dat de zieke het hoort. Mijn schoonvader zwaaide nog toen ik gedag zei, terwijl hij al dagen niets meer zei. Mijn man heeft tot tien minuten voor zijn dood nog zijn wenkbrauw opgetrokken, als wij hem moed inspraken, zeiden dat hij mocht gaan of grapjes maakten, waar hij zo dol op was.
Blijf erbij. Het is onnoemelijk zwaar, maar het is zo goed voor de zieke en ook jezelf.
Heel, heel veel sterkte toegewenst diep vanuit mijn hart, lieve mensen.
duikelaartje | 22.09.11
m
ik ben blij dat ik het heb door gelezen mijn moeder is 94 geworden en op 090810 overleden mooie leef tijd maar ik heb er heel veel moeite mee dat er bijvoor beeld gezegt werd dat je beter tegen haar kon blijven praten dat hebben mijn man en ik ook gedaan en tot het aller laatst toe ik vind het fijn om te weten dat zij het heeft geweten dat we er waren het is inderdaad zo ongeveer verlopen als het bij de info staat beschreven
Anoniem | 05.10.10
mijn pap zit in zijn laatste levensfase?
Mijn pap is ernstig ziek. Een hersentumor die ze operatief niet weg hebben kunnen halen. Hij had nog maximaal 4 maanden te leven, we zijn nu 8 maanden verder en hij is op. Sinds een paar dagen heeft hij ijskoude voeten, een ijskoude neus en een haast doorzichtig gelaat. Hij gaat meer en meer slapen, heeft moeilte met slikken en is afwisselend alleen maar in slaap of juis klaarwakker en huilt dan alleen maar.
Kan iemand mij vertellen hoe lang dit nog duurt? Dit is zo vreselijk om aan te zien!
Sal | 19.08.10
Natuur
Het zou het leven zoveel makkelijker maken als we wat dichter bij de natuur zouden staan. Ik bedoel dan bij leven, dood, ziek zijn, kinderen, gewoon beleven zoals het ooit (en ergens) vanzelfsprekend was.
Deze informatie helpt daar wel wat bij.
Icarus | 12.07.10
rectificatie
Iki meldde in mijn vorige reactie, per abuis, dat mijn zoon 437 iaar oud geweest zou ziijun bij zijn overlijden.
Dat was uiteraard een verschriijving.
Hij was op 1 maand na 48 jaar oud! zijn, mijn excuses.
JvG
JostheBoss | 04.06.10
rectificatie
Iki meldde in mijn vorige reactie, per abuis, dat mijn zoon 437 iaar oud geweest zou ziijun bij zijn overlijden.
Dat was uiteraard een verschriijving.
Hij was op 1 maand na 48 jaar oud! zijn, mijn excuses.
JvG
JostheBoss | 04.06.10
rectificatie
Iki meldde in mijn vorige reactie, per abuis, dat mijn zoon 437 iaar oud geweest zou ziijun bij zijn overlijden.
Dat was uiteraard een verschriijving.
Hij was op 1 maand na 48 jaar oud! zijn, mijn excuses.
JvG
JostheBoss | 04.06.10
rectificatie
Iki meldde in mijn vorige reactie, per abuis, dat mijn zoon 437 iaar oud geweest zou ziijun bij zijn overlijden.
Dat was uiteraard een verschriijving.
Hij was op 1 maand na 48 jaar oud! zijn, mijn excuses.
JvG
JostheBoss | 04.06.10
rectificatie
Iki meldde in mijn vorige reactie, per abuis, dat mijn zoon 437 iaar oud geweest zou ziijun bij zijn overlijden.
Dat was uiteraard een verschriijving.
Hij was op 1 maand na 48 jaar oud! zijn, mijn excuses.
JvG
JostheBoss | 04.06.10
rectificatie
Iki meldde in mijn vorige reactie, per abuis, dat mijn zoon 437 iaar oud geweest zou ziijun bij zijn overlijden.
Dat was uiteraard een verschriijving.
Hij was op 1 maand na 48 jaar oud! zijn, mijn excuses.
JvG
JostheBoss | 04.06.10
rectificatie
Iki meldde in mijn vorige reactie, per abuis, dat mijn zoon 437 iaar oud geweest zou ziijun bij zijn overlijden.
Dat was uiteraard een verschriijving.
Hij was op 1 maand na 48 jaar oud! zijn, mijn excuses.
JvG
JostheBoss | 04.06.10
rectificatie
Iki meldde in mijn vorige reactie, per abuis, dat mijn zoon 437 iaar oud geweest zou ziijun bij zijn overlijden.
Dat was uiteraard een verschriijving.
Hij was op 1 maand na 48 jaar oud! zijn, mijn excuses.
JvG
JostheBoss | 04.06.10
rectificatie
Iki meldde in mijn vorige reactie, per abuis, dat mijn zoon 437 iaar oud geweest zou ziijun bij zijn overlijden.
Dat was uiteraard een verschriijving.
Hij was op 1 maand na 48 jaar oud! zijn, mijn excuses.
JvG
JostheBoss | 04.06.10
rectificatie
Iki meldde in mijn vorige reactie, per abuis, dat mijn zoon 437 iaar oud geweest zou ziijun bij zijn overlijden.
Dat was uiteraard een verschriijving.
Hij was op 1 maand na 48 jaar oud! zijn, mijn excuses.
JvG
JostheBoss | 04.06.10
rectificatie
Iki meldde in mijn vorige reactie, per abuis, dat mijn zoon 437 iaar oud geweest zou ziijun bij zijn overlijden.
Dat was uiteraard een verschriijving.
Hij was op 1 maand na 48 jaar oud! zijn, mijn excuses.
JvG
JostheBoss | 04.06.10
gepensioneerde
In 2008 is onze zoon, 437 jaar oud, overleden aan een hersentumore!
Mijn vrouw, zijn moeder, was bij hem toen hij de overgang maakte.
Ik heb nog steeds spijt, dat ik die laatste paar uren niet bij hem gebleven ben, maar onze afspraak was, dat ik thuis zou zijn om telefoon-inlichtingen op te vangen.
Op het moment dat het bericht kwam om naar het AMC te komen, wis ik, dat ik mijn eerstgeborene had verloren.
Toen ik aan zijn sterfbed stond, was ik even verlamd, tot mijn lieve vrouw mij aanspoorde hem nog één maal te kussen!
Tot aan mijn laatste snik zal ik me dat moment herinneren.
Ik prijs mijn vrouw, zijn moeder voor de moed om bij hem te blijven tot z9ijn laatste zucht!
Als het mogelijk was om hem iets mee te delen, zou ik vergiffenis vragen, dat ik niet bij zijn overgang aanwezig was!
De pijn is nog steeds aanwezig; je kunt het verlies van een kind nooi nooit vergeten!
Ik hoop hem eenmaal weer te ontmoeten!
JvG
JostheBosas | 04.06.10
veel herkenning
Meerdere malen heb ik het stervensproces van dichtbij meegemaakt. Mijn oma op m'n 11e. Het gebeurde zo snel dat het al gebeurd was voor we er erg in hadden. Mijn schoonmoeder 'reutelde' en haar adem viel af en toe weg. Twee jaar geleden mijn vader. Samen met ons gezin hebben we hem begeleid naar het einde. De nacht ervoor nog samen rondom hem gestaan en gezongen en verhalen verteld aan hem, over hem. Je voelde dat hij zich daarvan nog bewust was. Wat me ook opviel de laatste weken/dagen is dat de cirkel rond lijkt te worden. Het wordt weer een soort baby. Niet meer kunnen lopen, niet meer de macht over sluitspieren, niet meer kunnen eten, niet meer kunnen praten. Het klinkt misschien erg, maar het klopte op een of andere manier. Ondanks alles bleef er communicatie en was het een vredig einde.
babel | 07.03.10
stervensproces
ik was 3 jaar verloor ik mijn vader.
21 mijn stiefvader
23 mijn 1e kind
mijn echtgenote verloor later haar vader.moeder en zuster in 3 maanden tijd!
van mijn 1e vader weet ik weinig
mijn stiefvader wel die overleed precies wat beschreven is.
van onze zoon (2 jaar) wil ik het hier niet vermelden.
mijn schoonzuster kreeg een hoge aneurysma die is niet meer bij kennis geweest maar niet de symptomen die vermeld worden.
mijn schoonvader leed helse pijnen dus die werd met zeer zware morfine weg gehouden.dus was er geen communicatie meer.
mijn schoonmoeder overleed aan hartinfarct was ik bij.leek eerst op hyperventilatie dus kwam niet meer bij.
moraal van dit schrijven. ondersteun zoveel mogelijk mensen die dit meemaken. ook al bent u geen familie en zelfs vreemd! (die in de buurt woont oid) het geeft altijd ondersteuning! omdat we allemaal dezelfde weg moeten ondergaan. ik weet het anno 2010 is dit ver te zoeken. daarom feitelijk een oproep. mensen zoek elkaar op.,helpt elkander et cetera~!
immers de maatschappij dat zijn wij!!
hoevenaar | 05.03.10
mijn ouders
Het overlijden van mijn moeder is exact zo verlopen,dus wij waren er allen bij.Je kunt er dan ook vrede mee hebben.
Ik begrijp dat TON problemen heeft met het plotselinge overlijden van zijn vader.
Dit is ons ook totaal onverwacht overkomen. Een mooie dood?
Ik denk het wel maar ook ik heb er nog steeds moeite mee.
Het gebeurt als een donderslag bij heldere hemel en het voelt of je
met een moker een klap op je hoofd hebt gekregen.
Veel sterkte voor hen die dit overkomen.
anoniem 2 | 05.03.10
MIJN VADER
mijn vader verkeerde in goede gezondheid.. hij ging naar de kerk en kreeg daar een hartaanval..ik hep dus niets van al deze signalen kunnen meemaken. maar OOK geen afschijt kunnen nemen .het is nu 12 jaar geleden en ik hep het er nog moeilijk mee..OF MOET IK OVER EEN MOOIE DOOD PRATEN ?????????
TON | 04.03.10
Mijn vader
Achteraf herken je de beelden. Ook al is het al bijna 4 jaar geleden, ik zie mijn vader nog voor mij. Hij was veel zieker dan we dachten. Vandaar ook dat zijn overlijden voor ons zo plotseling kwam. Maar de symptomen, zoals hier beschreven, herken ik heel goed. Gelukkig maar dat ik nog tegen hem ben blijven praten. Die vage blik, het gereutel, de koude neus, de angstkreten tussen het vele slapen door: achteraf gezien, zijn ze allemaal voorbij gekomen.
Jeltje | 01.05.09
mijn vriendin
via een telefoonje (08.30uur) kreeg ik te horen dat ze naar me vroeg omdat ze zo ziek en akelig was. Onze afspraak was dat ik er altijd zou zijn als het nodig was Binnen een half uur was ik bij haar. Ze lag half opgericht op haar zij vreselijke angst in haar ogen. Ze werd meteen rustig toen ik er was, dokter gebeld, binnen een kwartier waren de ambulancebroeders er. Gewone ritueel van 'n prik voor div. waarden, bloeddruk en temperatuur: alles in orde. De broeders gingen naar de ambulance om gegevens in te vullen en verzorging (opname maar niet in een ziekenhuis) te regelen. Ze gingen de deur uit, ik nam de hand van mijn vriendin en zei "het is goed Joy, je mag gaan" ze deed haar ogen dicht en was overleden. De doodstrijd, realiseerde ik me achteraf had ze de afgelopen uren gevoerd. Het was een zeer bijzondere ervaring, die me veel troost heeft gegevens.
riet | 26.04.09
Herkenbaar
Herkenbaar! Wel heftig en ook fijn om te lezen. Het is zo'n bijzonder en onvergetelijk proces wat ook ik niet had willen missen. Maar het hakt er wel in is mijn ervaring! De beelden en geluiden raak je denk ik, nooit meer kwijt.
Anoniem | 24.04.09
helder stuk
Een helder en informatief artikel. met bijzonder nuttig informatie.
Janneke | 24.04.09
hoe herkenbaar..
Heel herkenbaar...kom via mijn werk vaak in aanraking met mensen die gaan overlijden..Ged artikel;heb het op mijn afdeling neergelegd en uitgedeeld op school...daar zijn we ook bezig met de dood en alles er omheen...
Albert Briene | 23.04.09
Waar..
Heb 't met een brok in m'n keel gelezen, want bijna allemaal meegemaakt op het sterfbed van mijn oma vorig jaar. Mis haar nog steeds.
Fijn om te weten dat ze van de meeste symptomen zelf geen last had. Ik maakte me best zorgen...
Elly | 23.04.09
Zo waar.....
Heb 1,5 jaar geleden bij het bed van mijn moeder gezeten en ja, veel van deze signalen zag ik ook bij haar. Mijn zussen benoemden het al en toen dacht ik van ja hoor, het zal allemaal wel. En ja, het is zo waar. De reutelende ademhaling vond ik moeilijk, bang dat ze er toch last van zou hebben.
Anoniem | 23.04.09
heb het 4 keer heel nabij meegemaakt
ja het is interresant,mooi, en heel emotioneel, ik heb
alle symptomen die er beschreven worden meebeleefd,mijn
vader,zusje,moeder en een heel goede vriendin en ook bij
hun van alles meegemaakt, heel erg emotioneel, heb ze ook
meemogen helpen met ''laatste verzorging'' en opbaring.
ja het is een hele ervaring, maar had het niet willen missen.
duska
duska | 23.04.09
palliatieve sedatie
Dit verhaal over doodgaan sprak mij erg aan.
Had altijd wel interesse, hoe dat zou gaan.
2 jaar terug heb ik het zelf ondervonden.
Mijn schoonmoeder kreeg uiteindelijk een naaldje ingebracht, en daar kwam een kleine hoeveelheid morfine uit.
Dit noemden ze palliatieve sedatie.
4 weken voor haar overlijden, zagen wij de dood al in haar ogen.
Dezelfde symptomen als hier worden beschreven.
Zeer indrukwekkend.
hammy | 23.04.09
te laat....
Zeker interessant,had ik dit maar eerder geweten.....
F J Pater | 23.04.09
heftig
Enjoy life!
Vond het een vrij heftig stuk en zeer interessant.
Collina
Collina | 23.04.09
