Wat is malaria?
Malaria is een infectieziekte die wordt overgebracht door muggen. Tijdens een muggenbeet wordt de ziekteverwekker Plasmodium overgedragen. Er zijn verschillende typen van deze ziekteverwekker te onderscheiden, die elk verschillende vormen van malaria veroorzaken.
Het type malaria tropica komt het meeste voor en heeft het meest ernstige ziektebeloop. De ziekte komt vooral in de tropen en de subtropen voor; met name in Afrika, Zuidoost Azië en Zuid-Amerika. De laatste jaren heeft het gebied waar malaria voorkomt, zich uitgebreid. In Nederland komen importgevallen van malaria steeds vaker voor vanwege het toegenomen toerisme naar verre landen. De mug die malaria kan verspreiden komt in Nederland niet voor.
Symptomen malaria
Er zijn drie verschillende typen malaria die elk een ander ziektebeloop hebben:
- malaria tropica
- malaria tertiana
- malaria quartana
Malaria tropica
Ongeveer tien dagen na een steek van de besmette mug kunnen de eerste ziekteverschijnselen optreden. De malariapatiënt krijgt koorts, het beloop kan per patiënt verschillen. Bij sommigen treedt de koorts in pieken op, terwijl de koorts bij anderen (vrijwel) continu is. De koorts(piek) gaat vaak gepaard met koude rillingen. Ook komen misselijkheid, braken, diarree, hoofdpijn, zwakheid en spierpijn voor.
Malaria tropica gaat vaak gepaard met verschijnselen die veroorzaakt worden door de schade die de malariaparasiet in het lichaam aanricht. Iemand met malaria tropica kan last krijgen van bloedarmoede, geelzucht of in shock raken. Ook kunnen de hersenen van de patiënt worden aangetast, wat tot verwardheid of coma kan leiden. De ziekte is levensgevaarlijk.
Malaria tertiana
Malaria tertiana verloopt veel milder dan malaria tropica en is niet levensgevaarlijk. Typerend voor malaria tertiana zijn de koortspieken die elke 42 uur optreden. Tijdens de koortspiek kan de patiënt zich erg ziek voelen. De ziekte kan daarna een tijd verdwijnen en later weer terugkomen. Drie jaar na de eerste aanval is het terugkeren van de ziekte niet meer te verwachten.
Malaria quartana
Malaria quartana verloopt ook veel milder dan malaria tropica en is niet levensgevaarlijk. Typerend voor malaria quartana zijn de koortspieken die elke 72 uur optreden. Tijdens de koortspiek kan de patiënt zich erg ziek voelen. De ziekte kan daarna een tijd verdwijnen en later weer terugkomen. De ziekte kan tot 25 jaar na de eerste aanval terugkomen.
Hoe ontstaat malaria?
Malaria wordt veroorzaakt door een infectie met de malariaparasiet Plasmodium. Mensen raken besmet via een beet van een besmette mug. Malaria wordt alleen overgebracht door muggen van het ras Anopheles. Eenmaal in het menselijk lichaam nestelt de ziekteverwekker zich in de levercellen, waar het zich ontwikkelt en vermenigvuldigt. Na een aantal dagen komt het weer terecht in het bloed en dringt het de rode bloedcellen binnen. Daar vindt verdere ontwikkeling en rijping plaats, waarbij de bloedcel ten gronde gaat. Deze cyclus blijft zich herhalen.
Door het ten gronde gaan van de rode bloedcellen kan bloedarmoede ontstaan en kunnen vele organen beschadigd raken. Geïnfecteerde rode bloedcellen kunnen de bloedvaten in de hersenen verstoppen.
Wordt iemand met malaria gestoken door een mug, dan raakt deze mug besmet. In het lijfje van de mug vindt verdere ontwikkeling en vermenigvuldiging van de ziekteverwekker plaats. De mug raakt geïnfecteerd en kan op zijn beurt weer mensen besmetten.
Is het ernstig en wat kunt u verwachten?
Wanneer u in de tropen of binnen een aantal weken na terugkeer koorts krijgt, zal uw huisarts altijd bedacht (moeten) zijn op malaria. Het is belangrijk om altijd te vermelden dat u recent in de tropen bent geweest. Aan de hand van uw klachten, een lichamelijk onderzoek en een bloedonderzoek kan de arts de diagnose malaria eventueel met zekerheid stellen.
De ziekte is, mits tijdig gediagnosticeerd, goed te behandelen met medicijnen. Het meest gebruikte middel is chloroquine. Een groot deel van de verschillende soorten malariaparasieten is inmiddels ongevoelig (resistent) geworden voor dit middel. In dat geval zullen andere medicijnen worden gegeven.
De ziekte kunt u voorkomen door antimalariamiddelen te slikken wanneer u naar de (sub)tropen gaat en de eerste weken daarna. Er wordt momenteel gezocht naar een vaccin tegen malaria.
Wanneer naar de huisarts?
Bent u in de tropen (geweest) en krijgt u last van koorts en/of andere ziekteverschijnselen, dan is het uiterst raadzaam dat u een arts bezoekt. Het is belangrijk om hem te melden dat u in de tropen bent geweest. Doe dit ook wanneer u klachten krijgt terwijl u antimalariamiddelen heeft gebruikt. Sommige malariaparasieten kunnen, ondanks het gebruik van middelen ter voorkoming van malaria, toch malaria veroorzaken. Dit verloopt over het algemeen milder dan anders, maar is daardoor ook moeilijker te ontdekken.
Wat kunt u er zelf aan doen?
Wanneer bij u malaria is geconstateerd, is het belangrijk dat u de adviezen van uw behandelaar opvolgt.
Algemene adviezen en voorzorgsmaatregelen
Er is een aantal maatregelen die u kunt treffen om malaria te helpen voorkomen.
Antimalariamiddelen slikken
U kunt uzelf beschermen tegen malaria, door vóór of vanaf uw vertrek tot meestal vier weken na thuiskomst, antimalariamiddelen te gebruiken; deze periode verschilt echter per middel. U kunt zich hierover laten informeren bij uw huisarts, een travelclinic of de GGD bij u in de buurt. Ook kunt u terecht bij het Landelijk Coördinatiecentrum Reizigersadvisering (LCR). Informeer tevens of er in uw bestemmingsgebied andere ziekten voorkomen waar u zich tegen moet beschermen. Het is belangrijk dat u het antimalariamiddel precies volgens voorschrift gebruikt.
Muggenwerende maatregelen treffen
De muggen die malaria overbrengen, steken tussen zonsondergang en zonsopgang. Gedurende deze periode is het belangrijk dat u maatregelen treft waardoor muggen u niet steken. Dat kan op een aantal manieren:
Beschermende kleding dragen
- shirt met lange mouwen
- broek met lange pijpen
- shirt in de broek stoppen
- broekspijpen in de sokken stoppen
- hoofddeksel
Horren voor de ramen
Het meest effectief is het plaatsen van horren voor de ramen van uw verblijf. Dit zijn gazen voorzetstukken die voorkomen dat er muggen naar binnen kunnen.
Klamboe boven het bed
Is het plaatsen van horren niet mogelijk (of bent u bijvoorbeeld op vakantie), dan kunt u een klamboe over uw bed of dat van uw kind hangen. Dit is een gazen net dat voorkomt dat de muggen bij uw lichaam kunnen komen. Wanneer u uw kind onder een klamboe te slapen legt, controleer dan altijd even of er geen mug onder de klamboe aanwezig is wanneer u deze sluit. Gebruik een klamboe die geïmpregneerd is met een muggenwerend middel.
Antimugsmeersel gebruiken
Gebruik in de tropen een muggenwerend middel op basis van DEET met tenminste een concentratie van 25%, anders is het niet effectief genoeg. Als u dit middel wilt gebruiken voor de huid van uw kind, laat u zich dan goed voorlichten door uw arts of apotheker. U kunt allergisch op dit middel reageren, daarom is het verstandig dit eerst op een klein plekje op de huid uit te testen. DEET is een chemische stof die muggen op een afstand houdt. Het is verkrijgbaar als smeermiddel voor op de huid. Dit middel stoort het reukvermogen van de muggen, zodat deze u of uw kind niet kunnen vinden. DEET werkt gedurende acht uur en hoeft maar eenmaal per dag aangebracht te worden. Er zijn (met name ook in het buitenland) smeersels te koop die zowel DEET als een UV-filter bevatten. U hoeft dan maar eenmaal te smeren en u bent zowel beschermd tegen muggen, als (tijdelijk) tegen de schadelijke effecten van zonlicht.
Plaatsen met veel muggen mijden
Vermijd met name tussen zonsondergang en zonsopgang plaatsen met veel muggen. In bossen en in gebieden met (stilstaand) water zijn muggen talrijk. Ook bij kleine plassen, bronnen of regentonnen kunnen veel muggen aanwezig zijn.
In samenwerking met
Drs. A.A.H.H. Liedtke - van Eijck (auteur)
Drs. W. van Donselaar (consulent)
Drs. A. Timen (consulent)
Drs. M.A. Tervoort (consulent)
Wetenschappelijke verantwoording
- Meer van der J, Stehouwer CDA, Ottenlander den GJH. Interne geneeskunde, elfde herzien druk. Bohn Stafleu van Loghum. Houten/Diegem: 1996
