Hypochondrie

Wat is het?

Hypochondrie is een ander woord voor ziektevrees. We spreken van hypochondrie als deze ziektevrees overmatig is. Iedereen maakt zich wel eens zorgen om bepaalde lichamelijke verschijnselen, zoals een ‘vreemd plekje op de huid’, pijn op de borst of een hoest die lang aanhoudt. Meestal wachten mensen een tijdje af of maken een afspraak bij hun huisarts. Het kan ook zijn dat iemand in uw omgeving aan een ernstige ziekte lijdt of daaraan is overleden, en u wat eerder geneigd bent om zich zorgen te maken als u bepaalde lichamelijke verschijnselen heeft.

Mensen die last hebben van hypochondrie maken zich heel vaak en heel erg zorgen of zij een bepaalde ziekte hebben. Een belangrijk verschil tussen hypochondrie en ‘normale’ ziektevrees zoals we die allemaal zo nu en dan hebben, is dat geruststelling niet of nauwelijks werkt bij mensen met hypochondrie. Na een lichamelijk onderzoek door een arts zijn mensen met hypochondrie even gerustgesteld, maar al snel komt de angst voor een ziekte weer terug.



Hoe herkent u het?

Mensen die last hebben van hypochondrie zijn niet alleen bang dat zij een ziekte hebben, maar zij hebben ook het ‘gevoel’ dat zij een ziekte onder de leden hebben. Het feit dat de arts bij onderzoek geen afwijkingen vindt, geeft bij mensen met hypochondrie maar voor een korte tijd een gevoel van opluchting en geruststelling. Al snel komen de twijfels of de dokter misschien toch iets over het hoofd gezien heeft. De dokter wordt opnieuw geraadpleegd of men laat zich elders opnieuw onderzoeken. Als iemand een keer van mening verschilt met zijn dokter, betekent dat niet meteen dat deze persoon hypochonder is. Mensen met hypochondrie vrezen vrijwel voortdurend dat zij een ziekte hebben. Vaak gaat het iedere keer weer om een andere ziekte. Kanker en hart- en vaatziekten zijn de twee ziekten waar men vooral bang voor is.

Er is geen absoluut onderscheid is tussen het wel of niet ‘hebben’ van hypochondrie. Ziektevrees komt in alle gradaties voor; als de ziektevrees heel sterk is en minimaal zes maanden achter elkaar aanwezig is, noemen we het hypochondrie.

Mensen met hypochondrie hebben meer dan gemiddeld teleurstellende ervaringen met dokters. Vanwege de grote behoefte aan geruststelling, bezoeken zij regelmatig hun huisarts en dringen erop aan om doorverwezen te worden naar een medisch specialist. De huisarts zal hier bij het ontbreken van lichamelijke afwijkingen vaak geen reden toe zien. De persoon met hypochondrie kan zich hierdoor niet serieus genomen voelen. Toch zijn veel mensen met hypochondrie zich er ook wel van bewust dat hun vrees om een ziekte te hebben, niet reëel is. Maar de angst is zo sterk, dat men het toch niet kan laten om een dokter te bezoeken.

Hypochondrie gaat vaak gepaard met andere psychische klachten, waaronder depressie en stressgerelateerde klachten. In de dokterdokter.nl informatiefolders 'Depressieve stoornis' en 'Algemene adviezen bij stress en psychische klachten' kunt u hierover meer informatie vinden.



Hoe ontstaat het?

Ziektevrees is eigenlijk heel normaal en de meeste mensen hebben er ooit in hun leven wel eens last van. Iedereen maakt zich wel eens zorgen om bepaalde lichamelijke klachten of verschijnselen.

Omstandigheden
Er zijn omstandigheden bekend waarin mensen ‘gevoelig’ zijn voor ziektevrees. Door stress bijvoorbeeld kunnen mensen gevoeliger zijn voor het ontwikkelen van angstgevoelens, waaronder ziektevrees.

Ervaringen
Ook spelen ervaringen een belangrijke rol. Mensen die in de nabije omgeving te maken hebben gehad met een ernstige ziekte, die begon met ‘onschuldige’ klachten, lijken zelf gemakkelijker met ziektevrees te reageren op relatief onschuldige lichamelijke klachten of verschijnselen.

Veel mensen maken zich dus wel eens zorgen om bepaalde lichamelijke klachten of verschijnselen. De vrees verdwijnt meestal weer vanzelf, of men wordt gerustgesteld door de uitleg van een dokter of door het lezen van bepaalde informatie. Als de ziektevrees niet verdwijnt, of zelfs toeneemt, is sprake van hypochondrie. Uit onderzoek blijkt dat bij deze mensen een vicieuze cirkel ontstaat. Hieronder staat in drie stappen beschreven hoe een persoon met hypochondrie betekenis geeft aan zijn lichamelijke verschijnselen, en welke invloed dit weer heeft op zijn overmatige ziektevrees.

Angst
Een persoon met hypochondrie interpreteert lichamelijke verschijnselen op angstige wijze. Bijvoorbeeld, als het hart sneller klopt, denkt men niet ‘het zal wel’ of ‘misschien ben ik wat opgewonden’. Maar bij het sneller kloppen van het hart, zal iemand met hypochondrie eerder denken ‘misschien heb ik wel een hartritmestoornis’.

Als gevolg van deze angst kunnen er andere lichamelijke reacties ontstaan, zoals maagklachten, duizeligheid, hartkloppingen, een ‘vreemd gevoel’ in het hoofd, enzovoort. De angst leidt ertoe dat men erg gericht is op lichamelijke verschijnselen. Een derde oor luistert als het ware voortdurend mee wat er in het lichaam gebeurt.

Door de angst ontstaan ook vaak slaapproblemen waardoor men zich overdag minder uitgeslapen voelt, wat vaak wordt geïnterpreteerd als een gevoel van ‘ziek zijn’. Ook gaan sommige mensen inspanning uit de weg, omdat ze bang zijn dat ze bijvoorbeeld een hartaanval kunnen krijgen.

Mensen met hypochondrie bezoeken vaak hun huisarts en lopen daar frustraties op, omdat zij zich in hun klachten vaak niet serieus genomen voelen. De doktersbezoeken vormen dan weer nieuwe bronnen van angst en spanning.



Is het ernstig en wat kunt u verwachten?

Omdat iedere persoon met hypochondrie anders is, is het over het algemeen moeilijk te zeggen of hypochondrie ‘ernstig’ is. Een belangrijke factor die mede de ‘ernst’ van de angst bepaalt, is de sterkte van de overtuiging die iemand erop nahoudt. Sommige mensen met hypochondrie hebben sterk het gevoel een ziekte onder de leden te hebben, maar beseffen tegelijk dat dit niet ‘werkelijk’ zo is. Deze mensen zijn zich bewust van hun eigen angst. Bij andere mensen met hypochondrie is de overtuiging een ziekte te hebben zó sterk, dat niemand hen daar vanaf kan brengen. Zij staan er vaak niet voor open, om andere mogelijkheden te onderzoeken. Over het algemeen geldt: hoe sterker de overtuiging, hoe ernstiger de hypochondrie.

Mensen met hypochondrie vrezen niet alleen een ziekte te hebben, maar hebben vaak ook andere angsten. Verder hangen hypochondrie en depressie sterk met elkaar samen. Op momenten dat de stemming somberder is, is ook vaak de ziektevrees sterker.

Hypochondrie kan belangrijke sociale gevolgen hebben. Het leven van mensen met hypochondrie draait vaak geheel om de vrees voor bepaalde ziekten. Vaak gaat de angstige gedachte door hun hoofd ‘het zal toch niets ernstigs zijn?’. Dit kost veel tijd en aandacht, waardoor er minder overblijft voor andere zaken. Soms heeft hypochondrie ook invloed op de relatie met de partner. Sommige partners bevestigen de persoon met hypochondrie in zijn angst, terwijl andere partners moeilijk overweg kunnen met het gepieker van hun partner met hypochondrie. Als partners hier niet goed mee uit de voeten kunnen, kan de hypochondrie tussen hen in komen staan en zo aanleiding geven tot relatieproblemen.

Hypochondrie kan ook belangrijke lichamelijke gevolgen hebben. Mensen met hypochondrie ondergaan vele medische onderzoeken en soms ook ingrepen, die belastend of zelfs schadelijk kunnen zijn voor de gezondheid. Dit kan ook gelden voor het overmatig gebruik van medicijnen.



Wanneer naar de huisarts?

Mensen met hypochondrie komen vaak bij de huisarts, maar weinig van hen zullen hun hem raadplegen voor hun hypochondrie. Het is vaak de huisarts die de patiënt erop attendeert dat er lichamelijk niets mankeert en dat de klachten ‘psychisch’ zijn. Veel mensen begrijpen dit verkeerd en vertalen dit als aanstellerij. Daarom zal de huisarts de tijd nemen u dat goed uit te leggen, want hypochondrie is een serieus en lastig probleem en is absoluut geen aanstellerij.

Samen met uw huisarts kunt u veel aan uw ziektevrees doen. Het is belangrijk dat u hiervoor een goed contact en vertrouwen in uw huisarts heeft. Wat u samen met uw huisarts kunt doen aan uw hypochondrie, leest u verderop in deze informatiefolder.

Er bestaan ook psychologische behandelingen en cursussen om mensen te leren omgaan met ziektevrees. De meeste psychologen en instellingen voor geestelijke gezondheidszorg kunnen u hier goed bij helpen. De cursussen worden in groepsverband gegeven. Deze cursussen worden op een aantal plaatsen in Nederland gegeven. Uw huisarts kan u hier meer over vertellen.



Wat kunt u er zelf aan doen?

Ten eerste kunt u voor uzelf nagaan of u uw klachten herkent in deze folder. Als u denkt dat wat u voelt in uw lichaam, samenhangt met de vrees voor een ernstige ziekte, dan is het verstandig om dit met uw huisarts te bespreken. De meeste mensen met hypochondrie hebben een ‘dubbel gevoel’: zij zijn er enerzijds van overtuigd dat ze echt iets mankeren, maar hebben anderzijds ook een vaag besef dat de angst zelf een rol speelt.

Het is belangrijk om goed voor ogen te houden dat er ook andere verklaringen kunnen zijn voor wat u voelt, zoals spierspanning, slaapgebrek, stress enzovoort. Als u een goed contact heeft met uw huisarts, kunt u samen met hem werken aan vermindering van uw ziektevrees. Veel en uitgebreide medische onderzoeken laten doen is geen oplossing; op korte termijn wordt u gerustgesteld, maar op de lange termijn zal de angst toenemen.

Om een oplossing te vinden voor uw ziektevrees, kan het nuttig zijn een ‘compromis’ te bespreken met uw huisarts. U laat bijvoorbeeld eerst nog eens een uitgebreid lichamelijk onderzoek uitvoeren naar de zaken waarover u bezorgd bent. U spreekt vervolgens een bepaalde periode af waarin u geen onderzoek laat verrichten door uw huisarts, tenzij u bepaalde verschijnselen waarneemt. Welke dit zijn, kunt u met uw huisarts bespreken. Dit kunt u daarna nogmaals doen met een langere tussenpoos. U sluit als het ware een ‘contract’ met uw huisarts om uzelf te beschermen.

Verder is het goed om te werken aan de negatieve spiraal waar mensen met hypochondrie vaak in belanden. Antidepressieve medicatie kan soms helpen om uw stemming te verbeteren. Ook is het zinvol om te werken aan uw lichamelijke fitheid, zodat spanning minder kans krijgt zich om te zetten in klachten die voor u als bedreigend ervaart.



Algemene adviezen en voorzorgsmaatregelen

Sommige mensen met hypochondrie vermijden lichamelijke activiteiten uit angst om bijvoorbeeld blessures op te lopen of een hartaanval te krijgen. Door de spanning die zij hierbij ervaren, ontstaan vaak ook slaapproblemen. Met de volgende maatregelen kunt u ervoor zorgen dat u wat van uw ‘lichamelijke spanning’ kwijtraakt en prettiger in uw vel komt te zitten:

  • beperk het gebruik van stimulerende middelen (alcohol, koffie, medicijnen)
  • zorg voor een gezonde voeding
  • zorg regelmatig voor lichamelijke beweging
  • maak regelmatig tijd vrij voor ontspannende activiteiten

Bovengenoemde maatregelen vormen geen oplossing voor de ‘oorzaak’ van hypochondrie, maar zorgen wel dat de gevolgen beperkt blijven en de negatieve spiraal wordt doorbroken.



In samenwerking met

Dr. A.A. Vendrig (auteur)
Dr. P.J.G. Schreurs (consulent)
Drs. H.J.M. Smeur (consulent)



Bronnen

  • American Psychiatric Association (1994). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (4e herziene druk). Washington: APA
  • Barsky, A.J., Wyshak, G., & Klerman, G.L. (1986). Hypochondriasis, bodily complaints and somatic styles. American Journal of Psychiatry 1983; 140: 273-83
  • Kellner, R. (1983). Prognosis of treated hypochondriasis. Acta Psychiatrica Scandinavica, 67, 69-79
  • Vervaeke, G.A.C., Bouman, T.K., & Visser, S. (1997). Protocollaire behandeling van patiënten met hypochondrie: Cognitieve gedragstherapie. In: G.P.J. Keijsers, A. van Minnen, & C.A.L. Hoogduin (red.), Protocollaire behandelingen in de ambulante geestelijke gezondheidszorg 1. Houten/Diegem: Bohn Stafleu Van Loghum
  • NHG Standaard: Angst