Buikpijn bij kinderen (terugkerende buikpijn)

Wat is buikpijn bij kinderen?

Ieder kind heeft wel eens buikpijn. Vaak is de oorzaak duidelijk. Iets verkeerds gegeten, een buikgriepje of spanning voor het bezoek aan de tandarts. Sommige kinderen hebben opvallend vaak buikpijn. Dit wordt terugkerende buikpijnklachten genoemd.

Artsen spreken van terugkerende buikpijnklachten (medische term: recidiverende buikpijn) als er in een periode van drie maanden meer dan drie aanvallen van buikpijn voorkomen. De buikpijn moet daarbij van zodanige aard zijn dat de activiteiten van het kind erdoor worden verstoord. Het gaat hier dus niet over acuut/plotseling optredende buikpijn, maar over buikpijn die zich steeds herhaalt en waarbij er steeds lange perioden zijn zonder klachten.

Terugkerende buikpijn komt voor bij meer dan 10 procent van alle schoolgaande kinderen. De klacht wordt het meest gezien tussen het zesde en tiende jaar.  Voor het derde levensjaar zijn er minder kinderen die last hebben van steeds terugkerende buikpijn. Meisjes hebben doorgaans vaker buikpijn dan jongens.

Symptomen buikpijn bij kinderen

De verschijnselen van terugkerende buikpijn worden bepaald door de oorzaak. Bij een lichamelijke oorzaak zijn er naast de buikpijn vaak ook andere verschijnselen. Maar meestal is er geen sprake van een lichamelijke oorzaak en zijn psychische factoren de aanleiding voor de buikpijn.

Pijn veroorzaakt door psychologische factoren wordt meestal rond de navel gevoeld, soms iets daarboven. Hoe verder de pijn van de navel afligt, hoe groter de kans op een lichamelijke oorzaak lijkt.

De pijn kan dagelijks optreden, maar ook met grote tussenpozen. Hij kan enkele minuten, enkele uren en soms zelfs dagen duren. De pijn in de buik bij een psychische oorzaak is meestal niet hevig. Vaak worden de klachten omschreven in vage bewoordingen, soms als kramp.

Een kind beschikt meestal niet over de woordenschat of de ervaring om het karakter van de pijn te omschrijven. Pijn met een psychische oorzaak treedt meestal niet ‘s nachts op tijdens de slaap.

Wel kunnen kinderen door (deze) buikpijn soms moeilijk in slaap komen en/of weer vroeg wakker zijn. Om zeker te weten of u naar de dokter moet als een kind buikpijn heeft, leest u onder het kopje 'Wanneer moet ik naar de huisarts?'

Hoe ontstaat buikpijn bij kinderen?

Bij terugkerende buikpijn kunnen soms lichamelijke oorzaken een rol spelen. Voorbeelden van vaak voorkomende lichamelijke oorzaken zijn:

Verstopping/obstipatie
De dikke darm voert zijn functie niet goed uit waardoor de ontlasting stagneert. De darm gaat verkrampen, de ontlasting is hard en kan soms dagen wegblijven. Soms kunnen er ‘remsporen’ in de onderbroek van het kind aanwezig zijn.

Sommige kinderen zijn bang om naar de w.c te gaan als het poepen pijnlijk is. Kinderen met obstipatie geven hun pijn vaak rechts of links onder in de buik aan.

Gastritis
Het maagslijmvlies is normaal goed bestand tegen het sterke zuur in de maag. Soms kan de maagwand toch geïrriteerd raken. Dit heet gastritis en wordt meestal veroorzaakt door een bepaalde bacterie, de helicobacter pylori.

Bij een gastritis heeft het kind meestal last in de bovenbuik, dus boven de navel. Er kan daarnaast sprake zijn van misselijkheid en een opgeblazen gevoel.

Refluxklachten
Hieronder verstaat men het terugvloeien van de maaginhoud naar de slokdarm. Normaal zorgt een afsluitmechanisme ervoor dat het maagzuur niet terugloopt in de slokdarm. Als dit niet werkt, komt de slokdarm in aanraking met het zuur uit de maag. Het slijmvlies van de slokdarm raakt hierdoor geïrriteerd of ontstoken.

Als een kind deze klacht krijgt, heeft het vaak ook gewichtsverlies en huilbuien. Kinderen boven de kleuterleeftijd hebben terugkerende buikpijn, zuurbranden, soms misselijkheid en overgeven.

Urineweginfecties
Buikpijn kan worden veroorzaakt door steeds terugkerende blaasontsteking/urineweginfecties. Bij meisjes komt dit vaker voor dan bij jongens.

Behalve buikpijn zijn er dan klachten van vaak plassen, pijn bij of na het plassen en soms bloed in de urine. Bij kinderen die nog niet zindelijk zijn, is dit uiteraard moeilijk vast te stellen.

Het komt voor dat kinderen die al een hele tijd zindelijk zijn, plotseling weer in bed of in hun broek plassen. Ook dan kan er sprake zijn van een urineweginfectie.

Menstruatieklachten
Bij tienermeisjes kan buikpijn worden veroorzaakt door het verkrampen van de baarmoeder tijdens of vlak voor de menstruatie.

In een klein aantal gevallen kan ook de eisprong (ongeveer veertien dagen na de eerste dag van de menstruatie) buikpijnklachten geven. Voordat meisjes hun eerste menstruatie hebben, kunnen er krampen voorkomen van de baarmoeder.

Oorpijn
Vooral bij jonge kinderen (ongeveer tussen twee en vier jaar) komt het voor dat ze buikpijn aangeven terwijl ze oorpijn of keelpijn hebben. De buik is op die leeftijd een soort oerplaats om gevoelens van pijn en onbehagen te lokaliseren. In de buik is er dan niets aan de hand. De oorzaak ligt ergens anders.

Voedingsgedrag
Terugkerende buikpijn kan ook worden veroorzaakt door ongezonde voedingsgewoonten zoals te snel, te veel of te vet eten. Regelmatige maaltijden met gezonde voeding zijn een voorwaarde voor het goed functioneren van de ingewanden.

Lactose-intolerantie
Soms wordt terugkerende buikpijn veroorzaakt doordat het kind bepaalde levensmiddelen niet kan verdragen. Het meest bekende voorbeeld hiervan is een intolerantie voor koemelk en melkproducten. Dit heet een lactose-intolerantie.

Door een tekort aan bepaalde stoffen in het lichaam (enzymen) worden melkproducten niet goed afgebroken en kan het lichaam ze niet opnemen. Buikpijn door lactose-intolerantie ontstaat enkele minuten tot twee uur na het gebruik van een zuivelproduct. Behalve buikpijn is er diarree.

Vaak klagen de kinderen over een opgeblazen gevoel, winderigheid (rommelen in de buik, scheten laten, opboeren) en soms is er gewichtsverlies.

In het overgrote deel van de situaties gaat het echter om psychische oorzaken. In 90% van de gevallen is er geen lichamelijke oorzaak voor terugkerende buikpijn. De oorzaak moet dan worden gezocht op het psychische vlak. Onze spreektaal kent verschillende uitdrukkingen die aangeven dat angst en spanning aanleiding kunnen zijn voor buikpijn. Denk maar aan uitspraken als: ‘dit is niet te verteren’, ‘het ligt mij zwaar op de maag’ of ‘het van angst in je broek doen’. Deze zegswijzen geven al aan dat psychische factoren effect hebben op de buik.

Terugkerende buikpijn met een psychische oorzaak is geen ingebeelde pijn. Het is een serieus te nemen vorm van pijn, veroorzaakt door factoren als stress, angst en depressie. Kinderen kunnen net als volwassenen hier ziek van worden. Vaak is het moeilijk om een psychische oorzaak voor de pijn vast te stellen. Het kind kan thuis last hebben van spanningen door bijvoorbeeld ziekte in het gezin, financiële problemen, scheiding van ouders, of verlies van een naaste verwant. Ook problemen op school, zoals faalangst en gepest worden, kunnen een aanleiding zijn voor buikpijn.

Soms bestaat er een verband tussen de eerste buikpijnaanval en een bepaalde gebeurtenis die fungeert als stress-situatie. Voorbeelden daarvan zijn: geboorte van broertje of zusje, verhuizing, verandering van school of leerkracht, ruzie met vriendje of vriendinnetje.

Een toename van buikpijn in frequentie of hevigheid wordt vaak gezien na een vakantie, aan het begin van een dag, bij het begin van het schooljaar, en bij moeilijke, spannende situaties zoals afzwemmen of het houden van een spreekbeurt.

Vaker dan normaal zouden kinderen met terugkerende buikpijn een overbezorgde moeder of vader hebben. Een angstige bezorgde ouder brengt de angst over op haar kind, waardoor er bij het kind klachten ontstaan.

Is het ernstig en wat kunt u verwachten?

Terugkerende buikpijn bij kinderen is een lastig probleem. Zelden ligt er een ernstige aandoening aan ten grondslag. Meestal is het een uitingsvorm van angst of stress/spanning. Uit onderzoek blijkt dat eenderde van de kinderen met zich herhalende buikpijnklachten last houdt tot op volwassen leeftijd.

Wanneer naar de huisarts?

Alvorens er vanuit te gaan dat de buikpijn een psychische achtergrond heeft, moet het duidelijk zijn dat er geen lichamelijke oorzaak aan ten grondslag ligt. Een lichamelijke oorzaak is waarschijnlijk als:

• de buikpijn op een andere plaats zit dan rond de navel (bijvoorbeeld: pijn in de lies, pijn in de balzak)
• de buikpijn samengaat met afwijkingen in de ontlasting (bijvoorbeeld: continu diarree, bloed bij de ontlasting)
• de buikpijn samengaat met afwijkingen bij het plassen (bijvoorbeeld: vaak plassen of pijn bij plassen, weer in bed plassen na eerder droog geweest te zijn)
• de buikpijn samengaat met koorts, gewichtsverlies, gewrichtsklachten of huiduitslag
• de buikpijn samengaat met stoornissen die ongewoon zijn of als de buikpijn veel heftiger is of langer duurt dan normaal

Vaak is er angst voor een blindedarmontsteking. Dit is een duidelijk omschreven ziekte waarbij de pijn rechts onder in de buik wordt aangegeven. Een blindedarmontsteking gaat doorgaans gepaard met koorts en soms misselijkheid of braken. Het kind is ziek, en staat of loopt wat voorover. Het zieke gevoel houdt pas op na behandeling.

Bestaan de klachten bij terugkerende buikpijn steeds alleen uit buikpijn en zijn er geen andere klachten aanwezig, dan is een psychische oorzaak zeer waarschijnlijk. Gaat de buikpijn echter samen met andere klachten of stoornissen, dan is er een iets grotere kans op een lichamelijke oorzaak.

Klachten als misselijkheid, overgeven, hoofdpijn, zweten, hartkloppingen en bleek of rood zien komen vaak voor in combinatie met terugkerende buikpijn. Hoewel deze klachten volgens onderzoek niet wijzen op een lichamelijke oorzaak, is het voor beoordeling in de thuissituatie verstandig bij buikpijn die samengaat met deze klachten de huisarts te consulteren.

De huisarts kan dan beoordelen of het gaat om terugkerende buikpijn met psychische achtergrond of dat onderzoek naar een lichamelijke oorzaak noodzakelijk is.

Mocht de huisarts kiezen voor verdere analyse van de oorzaken, dan kan met betrekkelijk simpel onderzoek (plasje, bloedonderzoek en een echo van de buik) worden volstaan. Als er bij dit onderzoek geen afwijkingen worden gevonden, is een bezoek aan de kinderarts in het algemeen niet zinvol.

Wat kunt u er zelf aan doen?

• Kies voor gezonde voeding. Voorkom dat kinderen te veel eten of drinken
• Zorg voor voldoende vezels in de voeding. Daardoor wordt obstipatie voorkomen. Veel vezels zitten in brood, volkorenproducten, fruit en (rauwe) groenten
• Kinderen moeten voldoende lichaamsbeweging hebben. Sporten en bewegen is een natuurlijke massage van de buik
• Neem de klachten van uw kind serieus. De buikpijn is echt, ook al berust de klacht op angst of spanningen
• Luister goed naar uw kind, praat met elkaar. Probeer een beeld te krijgen van de wereld van het kind. Maakt het kind zich zorgen? Stelt het kind niet te hoge eisen aan zichzelf of worden er niet te hoge eisen aan het kind gesteld? Wordt het kind soms gepest?
• Ouders kunnen helpen stress en spanning zoveel mogelijk te verminderen. Ook is het belangrijk het kind te leren om te gaan met onvermijdelijke stressfactoren (proefwerken, sportwedstrijden enzovoort)
• Het is belangrijk dat het kind zoveel mogelijk zijn/haar normale dagritme vasthoudt. Laat het als het kan gewoon naar school, sport en andere normale activiteiten gaan. Overleg met school is in sommige gevallen gewenst, zeker als daar de spanning geheel of gedeeltelijk ligt
• In het algemeen is het niet verstandig medicamenten te geven bij terugkerende buikpijn. Zij benadrukken het medische aspect van het probleem. Bovendien wordt de beoordeling van de buikklachten erdoor bemoeilijkt
• Een dagboek bijhouden is bijzonder zinvol. Oudere kinderen kunnen dit zelf. De kleintjes kunnen dat doen met behulp van een ouder. Het dagboek geeft een beeld van de frequentie, de duur, de aard, de dag en het tijdstip van de pijnaanval. Verder kan worden aangegeven wat er voorafging aan de buikpijn. Was het bijvoorbeeld een ruzie, veel eten of opzien tegen school? Door een cijfer te geven aan de pijn kan een beeld worden gevormd van de ernst. Met deze registratie kan er een verband worden gelegd met oorzakelijke factoren. Soms is het bijhouden van zo’n dagboek al een oplossing op zich. Mocht een bezoek aan de huisarts nodig zijn, dan is hij blij als deze registratie al is gemaakt
• Zijn er geen aanwijzingen voor lichamelijke oorzaken en blijven de klachten bestaan, dan is contact met een kinderpsycholoog gewenst

In samenwerking met

Drs. P.A. van Dijk (auteur)
Drs. W.J. den Ouden (consulent)

Wetenschappelijke verantwoording

• Alfven G. Recurrent abdominal pain. A world wide problem of organic, functional and psychosomatic aetiology. Acta Paediatr 2001; 90: 599-604.
• Berman S. Pediatric decision making, editie 3. Mosby St. Louis, 1999.
• Boey CCM, Goh Kl. Predictors of RAP among 9-15 years old school children. Acta Paediatr 2001; 90: 353-355.
• Husby S, Host A. RAP, Food allergy and endoscopy. Acta paediatr 2001; 90.
• Kokkonen J. et al. Mucosal pathology of the foregut associating with food allergy and RAP’s in children. Acta Paediatr 2001; 90.
• Macarthur C. et al. Helicobacter pylori, gastro duodenal disease, and RAP children JAMA 1995; 273: 729-734.
• Olafsdottir E et al. Personality profiles and heart rate variability in children with RAP. Acta Paeditr 2001; 90: 631-636.
• Stordal K et al. Organic abnormalities in RAP in children. Acta Paediatr 2001; 90: 637-641.
• Verhulst FC, Sanders-Woudstra JAR. Kinderpsychiatrie voor de praktijk, Bohn Stafleu van Loghum. Houten/Zaventem 1993.
• Wewer V et al. The prevalence and related symptomatology of helicobacter pylori in children with RAP. Acta paediatr 1998; 87: 830-835.